Słownik pojęć

Poniższy słownik objaśnia najważniejsze pojęcia potrzebne do zrozumienia biogramów i kręgów tego archiwum: instytucje aparatu terroru III Rzeszy, kryptonimy zbrodniczych operacji oraz kategorie prawne, którymi po wojnie nazwano te czyny — ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne. Część haseł to nazistowskie eufemizmy („ostateczne rozwiązanie”, „noc kryształowa”, akcja „T4”); przytaczamy je w cudzysłowie jako terminy źródłowe, pamiętając, że każdy z nich maskował masowe morderstwo. Hasła zebrano w grupy tematyczne; w każdej grupie są ułożone alfabetycznie i odsyłają do biogramów sprawców oraz do siedmiu kręgów serwisu.

Państwo, partia i administracja

Wróć do tematów ↑

Bydgoszcz: partyjna administracja i represyjny komunikat: Lokalny szczebel, na którym administracja partyjna i miejska komunikowała oraz legitymizowała represje. Węzeł służy do odróżnienia podpisu i funkcji administracyjnej od dowodzenia każdą formacją wykonawczą. Okres: 1939–1940. Powiązane osoby: Werner Kampe.
Gauleiter: Namiestnik okręgu partyjnego (Gau) NSDAP, w praktyce najwyższa władza polityczna na podległym terenie, odpowiedzialna bezpośrednio przed Hitlerem. Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy gauleiterzy — Arthur Greiser w Kraju Warty i Albert Forster w Gdańsku–Prusach Zachodnich — kierowali germanizacją, masowymi wysiedleniami i egzekucjami. Obaj zostali po wojnie skazani na śmierć przez polski Najwyższy Trybunał Narodowy.
Generalne Gubernatorstwo: Utworzona w październiku 1939 roku jednostka administracyjna na okupowanych ziemiach centralnej i południowo-wschodniej Polski, niewcielonych formalnie do Rzeszy. Generalnym gubernatorem był Hans Frank, a wyższym dowódcą SS i policji Friedrich-Wilhelm Krüger. GG stało się terenem masowego terroru, grabieży i wyzysku, gett oraz obozów zagłady akcji „Reinhardt”.
III Rzesza: Określenie państwa niemieckiego pod dyktaturą Adolfa Hitlera i NSDAP w latach 1933–1945. Było to państwo totalitarne oparte na ideologii rasistowskiej i antysemickiej, które rozpętało II wojnę światową oraz dokonało ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości na niespotykaną wcześniej skalę. Jego kierownictwo dokumentują krąg I i krąg II tego archiwum.
Kraj Warty: Reichsgau Wartheland — okręg utworzony w 1939 roku z ziem zachodniej Polski bezprawnie wcielonych do Rzeszy, rządzony przez gauleitera Arthura Greisera. Stał się poligonem polityki germanizacyjnej: masowych wysiedleń, egzekucji polskiej inteligencji i duchowieństwa oraz prześladowań ludności żydowskiej. Na jego terenie działały getto łódzkie i Kulmhof (Chełmno nad Nerem) — pierwszy niemiecki obóz zagłady.
NSDAP: Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników — partia Adolfa Hitlera, od 1933 roku jedyna legalna partia w Niemczech, której rasistowska i antysemicka ideologia stała się programem państwa. Kancelarią partii kierował Martin Bormann, jeden z najbardziej wpływowych ludzi reżimu. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał korpus kierownictwa politycznego NSDAP za organizację zbrodniczą.
SA: Sturmabteilung — bojówki NSDAP, których uliczny terror torował Hitlerowi drogę do władzy; po 1933 roku uczestniczyły w bojkotach antyżydowskich, pierwszych „dzikich” obozach i pogromie „nocy kryształowej”. Po wymordowaniu własnego kierownictwa w „nocy długich noży” (1934) SA utraciła znaczenie na rzecz SS. Z jej szeregów wywodzili się m.in. Oskar Dirlewanger i propagandysta nienawiści Julius Streicher.
Współdziałanie administracji cywilnej, SS, policji i Wehrmachtu: Model relacyjny pokazujący, że zbrodnie okupacyjne wynikały z przekazywania decyzji, personelu, transportu, danych i ochrony między urzędami, a nie z działania jednej izolowanej organizacji. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Hans Frank, Heinrich Himmler, Wilhelm Keitel, Friedrich-Wilhelm Krüger, Reinhard Heydrich, Werner Best, Otto Wächter, Richard Wendler, Alexander Löhr, Max Frauendorfer. źródło 1 · źródło 2 · źródło 3.

SS, policja i aparat terroru

Wróć do tematów ↑

101. Rezerwowy Batalion Policji: komenda i kompanie: Dowódca batalionu i dowódcy trzech kompanii tworzyli rozdzielne szczeble przygotowania oraz wykonania masowych egzekucji i likwidacji gett w dystrykcie lubelskim. Prawdziwe nazwiska tych dowódców są potwierdzone niezależnie od pseudonimów innych policjantów użytych przez Christophera R. Browninga. Okres: 1942–1943. Powiązane osoby: Wilhelm Trapp, Julius Wohlauf, Hartwig Gnade, Wolfgang Hoffmann.
Źródła: uni-bielefeld.de · zeitgeschichte-hamburg.de · junsv.nl
Białystok: KdS, Gestapo i regionalny łańcuch represji: Komendant Policji Bezpieczeństwa i SD, kierownictwo Gestapo, referat żydowski oraz wydziały zwalczania oporu tworzyły rozdzielne ogniwa regionalnego aparatu. Akta procesowe pozwalają przypisywać konkretne decyzje, deportacje i egzekucje, zamiast obciążać jedną osobę wszystkimi zbrodniami okręgu. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Lothar Heimbach, Wilhelm Altenloh, Fritz Gustav Friedel, Waldemar Macholl.
Źródła: inwentarz.ipn.gov.pl · bialystok.ap.gov.pl · bialystok.ipn.gov.pl
Einsatzgruppe D: dowodzenie, raport i łączność wojskowa: Sztab Einsatzgruppe D zamieniał masowe egzekucje na liczby w raportach przekazywanych do RSHA, rozprowadzał rozkazy oraz utrzymywał roboczą łączność z 11. Armią. Profil faktycznego zastępcy dowódcy pokazuje raport jako narzędzie zarządzania zbrodnią; podpis i przekaz informacji nie są automatycznym dowodem obecności przy każdym rozstrzelaniu. Okres: 1941–1942. Powiązane osoby: Willi Seibert.
Źródła: worldcourts.com · nuremberg.law.harvard.edu · encyclopedia.ushmm.org
Einsatzgruppen: Zmotoryzowane „grupy operacyjne” policji bezpieczeństwa i SD, podporządkowane RSHA, które za linią frontu dokonywały masowych rozstrzeliwań — w Polsce od 1939 roku, a od ataku na ZSRR w 1941 roku na całym okupowanym Wschodzie. Ich ofiarą padło ponad milion Żydów, a także Romowie, polska inteligencja, pacjenci szpitali i jeńcy sowieccy. Wśród dowódców byli Otto Ohlendorf i Paul Blobel, odpowiedzialny za masakrę w Babim Jarze; sprawców tego szczebla opisuje krąg V.
Gestapo: Geheime Staatspolizei — tajna policja polityczna III Rzeszy, od 1939 roku Urząd IV w strukturze RSHA, kierowany przez Heinricha Müllera. Gestapo było podstawowym narzędziem terroru: prowadziło aresztowania, tortury i kierowanie do obozów koncentracyjnych, a jego referat IV B 4 pod Adolfem Eichmannem organizował deportacje Żydów do ośrodków zagłady. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał Gestapo za organizację zbrodniczą.
HSSPF: Höhere SS- und Polizeiführer — wyżsi dowódcy SS i policji, osobiści pełnomocnicy Himmlera skupiający na danym terytorium władzę nad wszystkimi formacjami SS i policji. Byli kluczowymi organizatorami ludobójstwa i pacyfikacji: Friedrich Jeckeln kierował masowymi rozstrzeliwaniami na Ukrainie i Łotwie, Friedrich-Wilhelm Krüger i Wilhelm Koppe nadzorowali aparat terroru na okupowanych ziemiach polskich.
Pawiak: więzienie, śledztwo i terror: Więzienie i miejsce śledztw podporządkowane niemieckiemu aparatowi policyjnemu w Warszawie. Łączyło aresztowania, przemoc wobec więźniów, selekcję oraz egzekucje; profil pojedynczego funkcjonariusza opisuje wyłącznie jego udokumentowany udział. Okres: 1939–1944. Powiązane osoby: Franz Bürkl.
Placówka Sipo w Stanisławowie: Regionalne ogniwo Policji Bezpieczeństwa w dystrykcie Galicja, uczestniczące w masowych egzekucjach, gettoizacji, deportacjach i likwidacji społeczności żydowskich. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Hans Krüger, Fritz Katzmann, Otto Wächter.
Policja porządkowa i żandarmeria okupacyjna (Ordnungspolizei und Gendarmerie): Struktury umundurowanej policji i żandarmerii stanowiące podstawową siłę terenową okupanta poza miastami, używane do obław, eskort, pacyfikacji, egzekucji i ochrony deportacji. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Kurt Daluege, Friedrich-Wilhelm Krüger, Wilhelm Koppe, Max Daume, Herbert Böttcher, Gerulf Mayer, Karl Essig. źródło 1 · źródło 2.
Policja porządkowa: rozkaz, meldunek i masowa egzekucja: Rozkazy dowódców, zadania batalionów i kompanii, straż obozowa, masowe strzelania oraz późniejsze meldunki tworzyły policyjny łańcuch wykonawczy. Profile zachowują różnice między przekazaniem rozkazu, dowodzeniem oddziałem, podpisaniem raportu, bezpośrednim strzałem i zakresem dowodów ocenionych przez sąd. Okres: 1941–1942. Powiązane osoby: Ernst Weis, Max Montua, Gerhard Riebel, Erich von dem Bach-Zelewski.
Źródła: hspv.nrw.de · open.ifz-muenchen.de · bialystok.ipn.gov.pl
Regionalne placówki Gestapo (Stapostelle / Stapoleitstelle): Terenowe urzędy tajnej policji państwowej, które prowadziły inwigilację, aresztowania, śledztwa, deportacje i kierowały więźniów do egzekucji lub obozów. Ich kompetencje łączyły centralne dyrektywy RSHA z lokalnym aparatem represji. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Otto Bradfisch, Helmut Bischoff, Max Grosskopf, Rudolf Mildner, Günter Fuchs, Hans Krüger.
Regionalne Sipo i SD: sukcesja komend, placówek i sztabów: Obsada kolejnych komend w Łodzi, Krakowie, Lublinie, Równem i Norwegii pokazuje mobilność kadr Policji Bezpieczeństwa oraz przenoszenie praktyk przesłuchań, egzekucji, terroru zakładniczego i likwidacji więźniów. Każdy profil zachowuje osobny zakres czasowy i terytorialny. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Karl Pütz, Gerhard Flesch, Rudolf Batz, Ludwig Hahn.
Źródła: lodz.ipn.gov.pl · dortmund.de · unwcc.org
Regionalne SS i policja: deportacja, rozbrojenie i egzekucja: W okupowanej Francji, Danii i Rzymie regionalne kierownictwa Gestapo, Sipo i SD oraz HSSPF stosowały odmienne narzędzia: tortury i deportacje, likwidację krajowej policji, wymuszenie mienia oraz egzekucję zakładników. Porównanie Barbiego, Panckego i Kapplera oddziela plan, zatwierdzenie, listę, dowodzenie i wykonanie; nie scala różnych jurysdykcji w jeden wspólny czyn. Okres: 1942–1944. Powiązane osoby: Klaus Barbie, Günther Pancke, Herbert Kappler.
Źródła: encyclopedia.ushmm.org · lex.dk · ns-taeter-italien.org · legifrance.gouv.fr
Regionalny łańcuch dowodzenia Sipo i SD: Sieć regionalnych komendantów, placówek Gestapo i wydziałów Policji Bezpieczeństwa przekładała priorytety RSHA oraz dowódców SS i Policji na aresztowania, sądy doraźne, deportacje i egzekucje. Węzeł łączy szczeble zwierzchnie, lecz nie przypisuje żadnemu komendantowi wszystkich czynów podległych urzędów. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Johannes Thümmler, Fritz Liphardt, Waldemar Macholl, Heinz Errelis, Wilhelm Haase, Walther Bierkamp, Helmut Tanzmann.
Źródła: bundesarchiv.de · lublin.ipn.gov.pl · ruj.uj.edu.pl
RSHA: Reichssicherheitshauptamt — Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, utworzony w 1939 roku i łączący Gestapo, policję kryminalną oraz SD. Kierowany najpierw przez Reinharda Heydricha, a po jego śmierci przez Ernsta Kaltenbrunnera, był centralą aparatu terroru i Zagłady: podlegały mu Einsatzgruppen oraz biuro deportacyjne Eichmanna. Struktury te dokumentuje krąg III.
SD: Sicherheitsdienst — służba bezpieczeństwa SS, wywiad partyjny zbudowany przez Reinharda Heydricha, od 1939 roku część RSHA. Kadry SD inwigilowały społeczeństwo, typowały ofiary terroru i współtworzyły dowództwa Einsatzgruppen — jak Otto Ohlendorf, szef wywiadu krajowego SD i dowódca Einsatzgruppe D. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał SD za organizację zbrodniczą.
Sipo i SD w Bezirk Białystok: Regionalny aparat Policji Bezpieczeństwa i SD, w którym kierownictwo KdS, Gestapo i referaty do spraw żydowskich łączyły administrację policyjną z represjami wobec ludności cywilnej, gettoizacją i deportacjami. Węzeł nie utożsamia funkcji zwierzchniej z osobistym wykonaniem wszystkich zbrodni podległych formacji. Okres: 1941–1943. Powiązane osoby: Wilhelm Altenloh, Fritz Gustav Friedel.
SS: Schutzstaffel — organizacja podległa Heinrichowi Himmlerowi, rozbudowana z przybocznej straży partyjnej w „państwo w państwie” kontrolujące policję, wywiad, obozy koncentracyjne i zagłady oraz własne formacje zbrojne. SS była głównym wykonawcą ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości; w jej strukturze działały RSHA i WVHA, oddziały strażnicze obozów i Waffen-SS. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał SS za organizację zbrodniczą.
Szkoła Sipo/SD w Rabce i placówka Nowy Sącz: Regionalne ogniwa aparatu bezpieczeństwa w dystrykcie krakowskim: placówka terenowa, więzienie oraz szkoła szkoląca kadry policyjne. Węzeł pokazuje relację między szkoleniem, służbą terenową i udokumentowanymi zbrodniami lokalnymi bez przypisywania wszystkim osobom czynów całej instytucji. Okres: 1940–1944. Powiązane osoby: Heinrich Hamann, Wilhelm Rosenbaum.
Volksdeutscher Selbstschutz (Volksdeutscher Selbstschutz): Paramilitarna formacja tworzona z miejscowych Niemców, podporządkowana SS i policji, uczestnicząca w aresztowaniach, grabieży i mordach ludności polskiej, szczególnie na Pomorzu i w Wielkopolsce. Okres: 1939–1940. Powiązane osoby: Heinrich Himmler, Ludolf-Hermann von Alvensleben, Albert Forster, Arthur Greiser, Richard Hildebrandt, Udo von Woyrsch. źródło 1 · źródło 2.
Więzienie policyjne Radogoszcz: Niemieckie więzienie w okupacyjnej Łodzi, miejsce systematycznej przemocy, tortur i śmierci osadzonych; podczas likwidacji w styczniu 1945 roku załoga dokonała masakry więźniów. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Walter Pelzhausen, Otto Bradfisch.

Zagłada, getta i deportacje

Wróć do tematów ↑

Administracyjny łańcuch getta łódzkiego: Połączony mechanizm decyzji rejencji, zarządu miejskiego, administracji getta i Gestapo: od utworzenia oraz izolacji getta po wyzysk, grabież i deportacje do Kulmhof. Okres: 1939–1944. Powiązane osoby: Friedrich Uebelhoer, Werner Ventzki, Hans Biebow, Otto Bradfisch, Günter Fuchs.
Akcja „Reinhardt”: Kryptonim niemieckiej operacji wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białystok w latach 1942–1943 — jednego z centralnych aktów ludobójstwa Zagłady. Operacją kierował Odilo Globocnik z rozkazu Heinricha Himmlera; jej inspektorem był Christian Wirth, a komendantem Sobiboru i Treblinki Franz Stangl. W obozach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince zamordowano co najmniej 1,8 miliona ludzi, w przeważającej większości polskich Żydów. Sprawców tego systemu dokumentuje krąg III.
Auswärtiges Amt: administracyjne zatwierdzanie deportacji: Ministerstwo Spraw Zagranicznych uczestniczyło w obiegu not, uzgodnień i zgód potrzebnych do deportacji Żydów z okupowanej Europy. Nota z marca 1942 roku indywidualizuje parafowanie braku zastrzeżeń wobec deportacji 6000 osób z Francji przez Woermanna; nie czyni go autorem całej polityki resortu ani nie dowodzi znajomości każdego późniejszego etapu zagłady. Okres: 1938–1942. Powiązane osoby: Ernst Woermann.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · werle.rewi.hu-berlin.de · encyclopedia.ushmm.org
Dystrykt lubelski: sztab deportacji i obozy pracy: Sztaby dowódców SS i Policji koordynowały transporty, selekcje i przesiedlenia z terenowymi wykonawcami oraz siecią obozów pracy. Węzeł rozdziela organizację deportacji, dowodzenie obozem i bezpośrednią przemoc, a także ogranicza profil Helmuta Ortwina Pohla do udokumentowanej pierwszej połowy 1942 roku. Okres: 1942–1943. Powiązane osoby: Martin Fellenz, Helmut Ortwin Pohl, Otto Hantke, Odilo Globocnik.
Źródła: inwentarz.ipn.gov.pl · doew.at · historickycasopis.sk
Einsatzkommando Tilsit: przygraniczny łańcuch masowych egzekucji: Placówka Gestapo w Tylży i utworzone z jej kadr komando prowadziły masowe egzekucje na pograniczu niemiecko-litewskim oraz w rejonie Suwalszczyzny. Proces ulmski pozwolił odtworzyć rozkaz, skład komanda i rolę jego dowódcy, ale nie zastępuje ustaleń dla każdej oddzielnej egzekucji. Okres: czerwiec–wrzesień 1941. Powiązane osoby: Hans-Joachim Böhme, Franz Walter Stahlecker, Heinrich Himmler.
Źródła: bpb.de · schule-bw.de · deutsche-digitale-bibliothek.de
Getto: Zamknięta, przymusowa dzielnica, w której niemiecki okupant więził ludność żydowską w warunkach skrajnego przeludnienia, głodu i terroru; największe getta utworzono w Warszawie i Łodzi. Getta były etapem Zagłady — ich mieszkańców mordowano na miejscu lub deportowano do obozów zagłady. Niemiecka „administracja” gett łączyła zbrodnię z grabieżą: zarządca getta łódzkiego Hans Biebow czerpał zyski z niewolniczej pracy więzionych, a następnie współorganizował ich deportacje na śmierć.
Kołomyja: placówka Sipo, egzekucje i deportacje: Terenowa placówka Sipo i SD w Kołomyi łączyła regionalne dowództwo KdS Lwów z masowymi egzekucjami, selekcjami oraz deportacjami do Bełżca. Profil kierownika placówki opisuje rozkaz i nadzór w konkretnych operacjach, nie automatycznie każdy czyn grup mobilnych. Okres: 1941–1943. Powiązane osoby: Peter Leideritz, Helmut Tanzmann, Hans Krüger.
Źródła: czasopisma.ipn.gov.pl · wwv.yadvashem.org · degruyterbrill.com
Koordynacja Sipo i getta łódzkiego: Styk Gestapo, administracji okupacyjnej i getta Litzmannstadt, na którym ustalano środki policyjne wobec ludności żydowskiej. Udział w naradzie lub funkcja w placówce nie jest traktowany jako dowód samodzielnego wydania wszystkich decyzji deportacyjnych. Okres: 1940–1942. Powiązane osoby: Robert Schefe.
Lwów: Judenreferat KdS i akcje likwidacyjne: Judenreferat KdS Lwów łączył policyjną specjalizację antyżydowską z akcjami w mieście i w gettach powiatowych. Profil Engelsa pokazuje kierowanie publiczną egzekucją i jednostkę wysłaną do likwidacji getta w Bóbrce; podległość służbowa nie oznacza jego osobistego wykonania wszystkich zabójstw ani odpowiedzialności za cały bilans dystryktu Galicja. Okres: 1941–1943. Powiązane osoby: Erich Engels.
Źródła: wwv.yadvashem.org · archiwum.ipn.gov.pl · kobra.uni-kassel.de
Łuków–Radzyń: Gestapo, getto i policja deportacyjna: Administracja spraw żydowskich w placówce Gestapo, zarządzenia wobec Judenratu, rekwizycje i przygotowanie deportacji stykały się w Łukowie z oddziałami policji porządkowej. Węzeł rozdziela rolę funkcjonariusza Gestapo od dowodzenia 101. Batalionem Policji i formacjami przybyłymi z Lublina. Okres: 1940–1943. Powiązane osoby: Josef Bürger, Wilhelm Trapp, Julius Wohlauf.
Źródła: bibliotekanauki.pl · duesseldorf.deutscher-koordinierungsrat.de · cejsh.icm.edu.pl
„Noc kryształowa”: Zorganizowany przez władze nazistowskie pogrom ludności żydowskiej w Niemczech i Austrii w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, poprzedzony podżegającą propagandą aparatu Josepha Goebbelsa. Spalono ponad tysiąc synagog, zdemolowano tysiące sklepów i mieszkań, zamordowano co najmniej 91 osób, a około 30 tysięcy żydowskich mężczyzn uwięziono w obozach koncentracyjnych. Eufemistyczna nazwa — od potłuczonego szkła witryn — maskuje zbrodniczy charakter pogromu, który był otwartym przejściem od dyskryminacji do przemocy fizycznej.
„Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”: Nazistowski kryptonim planu wymordowania Żydów europejskich — biurokratyczny eufemizm, za którym kryło się ludobójstwo około sześciu milionów ludzi. Koordynację machiny deportacji i mordu omówiono na konferencji w Wannsee w styczniu 1942 roku pod przewodnictwem Reinharda Heydricha; logistykę deportacji prowadził referat Adolfa Eichmanna w RSHA. Realizacją były rozstrzeliwania Einsatzgruppen, getta oraz obozy zagłady.
Prypeć 1941: kawaleria SS i eskalacja masowych egzekucji: Oddziały Brygady Kawalerii SS wykonywały na Polesiu rozkazy Himmlera, które podczas operacji przekształcono w systematyczne mordowanie ludności żydowskiej. Meldunki, rozkazy terenowe i powojenny wyrok pozwalają rozdzielić szczebel centralny, dowodzenie oddziałem i wykonanie egzekucji. Okres: lipiec–sierpień 1941. Powiązane osoby: Franz Magill, Heinrich Himmler, Erich von dem Bach-Zelewski.
Źródła: junsv.nl · wwv.yadvashem.org · etheses.whiterose.ac.uk
System szkolenia i rozdziału wachmanów w Trawnikach: Obóz szkoleniowy SS w Trawnikach przygotowywał i kierował formacje pomocnicze do służby przy gettach, obozach pracy i operacjach policyjnych. Odpowiedzialność komendanta opisuje zarządzanie tym ogniwem, a nie zastępuje indywidualizacji sprawców poszczególnych czynów. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Karl Streibel.
Transport deportacyjny: rozkład, eskorta i raport: Deportacja koleją wymagała ewidencji, składu pociągu, policyjnej eskorty, rozkazów użycia przemocy i odbioru transportu. Raport Paula Salittera dokumentuje perspektywę sprawcy i musi być czytany krytycznie wraz z archiwami ofiar i dokumentacją instytucjonalną. Okres: grudzień 1941. Powiązane osoby: Paul Salitter, Adolf Eichmann, Albert Ganzenmüller.
Źródła: biografien.erinnerungsort.hs-duesseldorf.de · wwv.yadvashem.org · collections.arolsen-archives.org
Warszawa: SSPF, referat żydowski i terenowe wykonanie terroru: Deportacje i likwidacja getta warszawskiego łączyły regionalne dowodzenie SSPF, funkcjonariuszy referatu żydowskiego oraz terenowe patrole, egzekucje i kontrole. Węzeł zestawia Sammern-Frankenegga, Blöschego i Klaustermeyera, aby odróżnić przekaz rozkazu i dowodzenie akcją od czynów wykonawców; fotografia, urząd ani obecność nie rozszerzają zakresu dowiedzionych czynów. Okres: 1941–1943. Powiązane osoby: Ferdinand von Sammern-Frankenegg, Josef Blösche, Karl Heinrich Klaustermeyer.
Źródła: wwv.yadvashem.org · bundesarchiv.de · junsv.nl · chroniclesofterror.pl
Wiedeńska biurokracja selekcji i deportacji: Centrala do spraw Emigracji Żydowskiej i obozy zbiorcze przekształcały ewidencję, przymus, selekcję transportową i odbieranie mienia w regularny mechanizm deportacji. Węzeł odróżnia Antona Brunnera, określanego jako „Brunner II”, od Aloisa Brunnera. Okres: 1939–1943. Powiązane osoby: Anton Brunner, Adolf Eichmann, Alois Brunner.
Źródła: ausstellung.de.doew.at · collections.ushmm.org · hiko.univie.ac.at

Obozy i zbrodnie medyczne

Wróć do tematów ↑

Akcja „T4”: Kryptonim programu masowego mordowania osób z niepełnosprawnościami oraz pacjentów szpitali psychiatrycznych w Rzeszy (1939–1941), realizowanego z pisemnego upoważnienia Adolfa Hitlera przez Philippa Bouhlera i Karla Brandta. W ośrodkach uśmiercania zagazowano lub zabito zastrzykami około 70 tysięcy osób; propaganda nazywała te morderstwa „eutanazją”. Personel „T4” skierowano następnie do obozów zagłady akcji „Reinhardt” — program był poligonem technologii ludobójstwa.
Bełżec i Sobibór: komenda oraz technologia zabijania: Łańcuch Aktion „Reinhardt”, w którym komenda obozu, personel i techniczne uruchomienie urządzeń gazowania były odrębnymi rolami. Węzeł nie redukuje działania ośrodków zagłady do jednej osoby ani nie przypisuje każdemu członkowi personelu wszystkich zabójstw. Okres: 1942–1943. Powiązane osoby: Gottlieb Hering, Johann Niemann, Erich Fuchs.
Julagi i ZAL: lokalna komendantura, praca oraz likwidacja: Żydowskie obozy pracy w Krakowie, Tarnowie, Rozwadowie i Przemyślu łączyły eksploatację pracy, codzienny terror, egzekucje i końcowe deportacje. Trzy profile komendantów pozwalają porównać własne zabójstwa, rozkazy oraz pomocnictwo przy likwidacji, zachowując zakres konkretnych wyroków zamiast przenosić na jedną osobę wszystkie zbrodnie obozu lub miasta. Okres: 1942–1944. Powiązane osoby: Josef Schwammberger, Franz Josef Müller, Hermann Blache.
Źródła: junsv.nl · erinnern.at · krakow.ipn.gov.pl · archive.nrw.de
Lublin–Majdanek–Budzyń: komenda i terror obozowy: Komendant obozu pracy i kierownik obozu więźniarskiego zajmowali różne miejsca w systemie pracy przymusowej, selekcji, kar i egzekucji. Profile opierają się na ustaleniach dotyczących ich własnych funkcji oraz czynów, bez przenoszenia na nich całej odpowiedzialności za KL Lublin i wszystkie jego filie. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Otto Hantke, Hermann Hackmann, Karl Streibel.
Źródła: ushmm.org · sztetl.org.pl · fotoarchiv.buchenwald.de
Majdanek i Auschwitz: komenda, krematoria i usuwanie zwłok: Komenda obozu, administracja pracy, kierowanie krematorium i nadzór nad więźniarskimi komandami usuwającymi zwłoki były odrębnymi ogniwami aparatu obozowego. Węzeł nie przypisuje kierownikowi krematorium decyzji o rozpoczęciu wszystkich egzekucji ani komendantowi każdego czynu podległego personelu. Okres: 1942–1944. Powiązane osoby: Arthur Liebehenschel, Erich Mußfeldt, Rudolf Höss, Maximilian Grabner.
Źródła: majdanek.eu · auschwitz.org · academic.oup.com
Obóz koncentracyjny a obóz zagłady: Obozy koncentracyjne (od 1933 roku; model stworzył w Dachau Theodor Eicke) służyły więzieniu, torturowaniu i niewolniczej pracy, która dla setek tysięcy więźniów oznaczała śmierć z wycieńczenia. Obozy zagłady — Kulmhof, Bełżec, Sobibór i Treblinka oraz ośrodki masowego uśmiercania w Auschwitz-Birkenau i na Majdanku — zbudowano wyłącznie w celu natychmiastowego mordowania ludzi, przede wszystkim Żydów. System obozów koncentracyjnych nadzorował inspektorat Richarda Glücksa w ramach WVHA; największym obozem łączącym obie funkcje był Auschwitz, którego komendantem był Rudolf Höss.
Ponowne uruchomienie Kulmhof: Odtworzenie przez Sonderkommando Bothmanna infrastruktury mordu w 1944 roku i wznowienie deportacji mieszkańców getta łódzkiego do samochodów gazowych. Okres: marzec–lipiec 1944. Powiązane osoby: Hans Bothmann, Arthur Greiser, Otto Bradfisch, Günter Fuchs.
Reichsausschuss: administracyjny obieg zabijania dzieci: Reichsausschuss zur wissenschaftlichen Erfassung erb- und anlagebedingter schwerer Leiden organizował zgłoszenia dzieci, obieg formularzy, opinie rzeczoznawców i kierowanie do specjalnych oddziałów. Węzeł eksponuje pracę kancelaryjną jako warunek działania programu, ale nie utożsamia administracyjnej koordynacji z lekarskim podpisem ani wykonaniem zabójstwa w zakładzie. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Richard von Hegener.
Źródła: gedenkort-t4.eu · mpiwg-berlin.mpg.de · stgs.sachsen-anhalt.de
Sajmište–Jajinci: komendantura i logistyka samochodu gazowego: W obozie Sajmište komendantura, kierowcy samochodu gazowego, eskorta i miejsce grzebania zwłok w Jajinci tworzyły powtarzalny łańcuch zabijania. Rola Andorfera obejmuje regularne nadzorowanie trasy i funkcję komendanta, lecz powojenny wyrok dotyczył tego kompleksu, a nie automatycznie późniejszych działań Sonderkommando Andorfer we Włoszech. Okres: 1941–1942. Powiązane osoby: Herbert Andorfer.
Źródła: encyclopaedia-gsr.eu · junsv.nl · sciencespo.fr
Sonderkommando Lange: Specjalne komando Policji Bezpieczeństwa dowodzone przez Herberta Langego, mordujące pacjentów zakładów psychiatrycznych w Kraju Warty, a następnie stanowiące rdzeń personelu i doświadczenia użytego w Kulmhof. Okres: 1939–1941. Powiązane osoby: Herbert Lange, Wilhelm Koppe, Arthur Greiser.
Stutthof i Neuengamme: komenda, podobozy i egzekucje: Zmiana komendanta i rozwój sieci podobozów łączyły dyscyplinę obozową, eksploatację pracy więźniów i przekazywanie rozkazów egzekucyjnych. Profil Maxa Pauly'ego obejmuje jego własny szczebel komendancki i ustalenia procesu, a nie cały katalog czynów każdego strażnika. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Max Pauly, Paul Werner Hoppe, Richard Glücks.
Źródła: kz-gedenkstaette-neuengamme.de · nuremberg.law.harvard.edu · stutthof.org
Stutthof: komenda, praca przymusowa, gazowanie i ewakuacja: Komendantura KL Stutthof łączyła zarządzanie obozem i siecią podobozów z eksploatacją pracy, selekcjami, zabijaniem w komorze gazowej oraz przygotowaniem ewakuacji. Zakres skazania komendanta nie jest utożsamiany z całym katalogiem zbrodni personelu i marszów śmierci. Okres: 1942–1945. Powiązane osoby: Paul Werner Hoppe, Richard Glücks, Rudolf Höss.
Źródła: junsv.nl · stutthof.org · muzeum1939.pl
T4 i Aktion 14f13: kierownictwo medyczne oraz selekcja: Program T4 łączył centralne ocenianie formularzy i decyzje kierownictwa medycznego z objazdowymi komisjami, a Aktion 14f13 rozszerzyła selekcję na więźniów obozów koncentracyjnych. Zestawienie Nitschego i Menneckego rozdziela projektowanie oraz podtrzymywanie zabijania lekami i głodem od pracy rzeczoznawcy wybierającego ludzi; nie tworzy jednej osobistej liczby ofiar obu programów. Okres: 1940–1945. Powiązane osoby: Paul Nitsche, Friedrich Mennecke.
Źródła: t4-denkmal.de · t4-denkmal.de · encyclopedia.ushmm.org · bpb.de
Wydział Polityczny KL Auschwitz: Obozowa placówka Gestapo odpowiedzialna za ewidencję, śledztwa, przesłuchania, zwalczanie oporu i współudział w egzekucjach; formalnie część Policji Bezpieczeństwa, współpracująca z komendanturą obozu. Okres: 1940–1945. Powiązane osoby: Maximilian Grabner, Rudolf Mildner, Rudolf Höss.

Terror okupacyjny i zbrodnie wojskowe

Wróć do tematów ↑

Akcja AB (Außerordentliche Befriedungsaktion): Nadzwyczajna akcja represyjna w Generalnym Gubernatorstwie wymierzona w polskie elity i środowiska uznawane za zdolne do organizacji oporu, realizowana przez administrację, Sipo/SD i policję. Okres: 1940. Powiązane osoby: Hans Frank, Friedrich-Wilhelm Krüger, Ludwig Fischer, Wilhelm Koppe, Josef Meisinger, Ludwig Hahn, Otto Wächter, Max Daume. źródło 1 · źródło 2.
Akcje przeciwpartyzanckie jako osłona represji wobec cywilów (Bandenbekämpfung): Kategoria operacyjna używana przez aparat okupacyjny do łączenia rzeczywistych działań przeciw oddziałom z represjami wobec cywilów, pacyfikacjami, grabieżą i deportacjami; termin źródłowy wymaga krytycznego oznaczenia. Okres: 1940–1945. Powiązane osoby: Erich von dem Bach-Zelewski, Heinrich Himmler, Oskar Dirlewanger, Wilhelm Koppe, Herbert Böttcher, Gerulf Mayer, Fritz Katzmann. źródło 1 · źródło 2.
Bałkany: zakładnicy, odwet i administracja okupacyjna: W okupowanej Jugosławii i Grecji dowództwo wojskowe, administracja cywilna oraz policja stosowały egzekucje zakładników, represje odwetowe, internowanie i deportacje. Węzeł pokazuje odrębne kompetencje dowódcy teatru działań i szefa administracyjnego w Serbii, bez utożsamiania ich wszystkich decyzji. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Wilhelm List, Harald Turner, Franz Böhme.
Źródła: tile.loc.gov · nuremberg.law.harvard.edu · encyclopaedia-gsr.eu
Bydgoszcz — wojskowa i policyjna faza terroru: Miejsce, w którym jesienią 1939 roku kolejne struktury Wehrmachtu, Einsatzgruppen, Gestapo i Selbstschutzu tworzyły powiązany, lecz kompetencyjnie odrębny system aresztowań, selekcji i egzekucji. Okres: wrzesień–listopad 1939. Powiązane osoby: Walter Braemer, Jakob Lölgen, Ludolf Hermann von Alvensleben, Rudolf Tröger.
Intelligenzaktion (Intelligenzaktion): Zbiorcze określenie niemieckich działań z 1939–1940 roku wymierzonych w polskie elity polityczne, społeczne, religijne i zawodowe, realizowanych regionalnie przez Sipo/SD, SS, policję i Selbstschutz. Okres: 1939–1940. Powiązane osoby: Reinhard Heydrich, Bruno Streckenbach, Albert Forster, Arthur Greiser, Hans Frank, Werner Best, Lothar Beutel, Ernst Damzog, Udo von Woyrsch, Rudolf Tröger, Emanuel Schäfer. źródło 1 · źródło 2.
Intelligenzaktion Pommern (Intelligenzaktion Pommern): Regionalny zespół działań eksterminacyjnych na Pomorzu w 1939 i 1940 roku, wykonywany przez EK 16, SS, Selbstschutz i policję pod kierownictwem władz okręgu. Okres: 1939–1940. Powiązane osoby: Albert Forster, Bruno Streckenbach, Ludolf-Hermann von Alvensleben, Richard Hildebrandt, Rudolf Tröger, Friedrich Class, Kurt Eimann. źródło 1 · źródło 2.
Odpowiedzialność zbiorowa i system zakładników (Kollektivhaftung und Geiselsystem): Okupacyjna praktyka karania osób i całych wspólnot za działania, których nie popełniły osobiście, obejmująca branie zakładników, egzekucje odwetowe, deportacje i niszczenie mienia. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Hans Frank, Friedrich-Wilhelm Krüger, Wilhelm Koppe, Erich von dem Bach-Zelewski, Max Daume, Herbert Böttcher, Gerulf Mayer, Fritz Katzmann. źródło 1 · źródło 2.
OKW: produkcja i obieg zbrodniczych rozkazów: Wydziały operacyjny, ogólny i prawny Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu przekładały cele polityczne reżimu na dyrektywy dotyczące jurysdykcji wojennej, jeńców, komandosów, przekazywania więźniów policji bezpieczeństwa i pracy przymusowej. Węzeł rozdziela autorstwo, opiniowanie, dystrybucję i wykonanie poszczególnych rozkazów. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Hermann Reinecke, Walter Warlimont, Rudolf Lehmann, Wilhelm Keitel, Alfred Jodl.
Źródła: tile.loc.gov · nuremberg.law.harvard.edu · archives.gov
Operacja Tannenberg (Unternehmen Tannenberg): Przygotowana przed napaścią na Polskę operacja aparatu bezpieczeństwa obejmująca identyfikację, zatrzymywanie i eliminowanie osób uznanych za przeciwników niemieckiej okupacji; stanowi ramę dla działań Einsatzgruppen w 1939 roku. Okres: 1939. Powiązane osoby: Reinhard Heydrich, Heinrich Himmler, Bruno Streckenbach, Werner Best, Lothar Beutel, Ernst Damzog, Udo von Woyrsch, Emanuel Schäfer. źródło 1 · źródło 2.
Pacyfikacje polskich wsi (Befriedungsaktionen gegen Dörfer): Powtarzalny system otaczania miejscowości, selekcji i mordowania mieszkańców, palenia zabudowy, grabieży oraz deportacji, wykonywany przez policję, żandarmerię, SS i jednostki wojskowe pod pretekstem walki z partyzantką lub odwetu. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Friedrich-Wilhelm Krüger, Erich von dem Bach-Zelewski, Oskar Dirlewanger, Wilhelm Koppe, Herbert Böttcher, Gerulf Mayer, Karl Essig, Fritz Katzmann. źródło 1 · źródło 2.
Palmiry – miejsce masowych egzekucji: Miejsce egzekucji więźniów politycznych i przedstawicieli polskich elit z dystryktu warszawskiego, silnie związane z Akcją AB i aparatem Pawiaka. Okres: 1939–1941. Powiązane osoby: Hans Frank, Ludwig Fischer, Friedrich-Wilhelm Krüger, Josef Meisinger, Ludwig Hahn, Walter Stamm. źródło 1 · źródło 2.
Piaśnica – miejsce masowych egzekucji: Kompleks miejsc egzekucji w Lasach Piaśnickich, istotny jako węzeł łączący EK 16, SS-Wachsturmbann Eimann, Selbstschutz, policję i władze okręgu. Okres: 1939–1940. Powiązane osoby: Albert Forster, Ludolf-Hermann von Alvensleben, Bruno Streckenbach, Richard Hildebrandt, Rudolf Tröger, Friedrich Class, Kurt Eimann. źródło 1 · źródło 2.
Rzeź Woli: Zespół masowych zbrodni na ludności cywilnej warszawskiej Woli w pierwszych dniach sierpnia 1944 roku, dokonywanych w ramach tłumienia Powstania przez grupy bojowe SS, policji i formacje pomocnicze. Okres: sierpień 1944. Powiązane osoby: Heinrich Himmler, Erich von dem Bach-Zelewski, Oskar Dirlewanger, Heinz Reinefarth, Alfred Spilker, Ludwig Hahn. źródło 1 · źródło 2.
Specjalna księga gończa dla Polski (Sonderfahndungsbuch Polen): Opracowany przed wojną wykaz osób przeznaczonych do poszukiwania i represji przez niemiecki aparat bezpieczeństwa; nie był wyrokiem sądowym, lecz narzędziem operacyjnym list proskrypcyjnych. Okres: przed 1939–1940. Powiązane osoby: Reinhard Heydrich, Bruno Streckenbach, Werner Best, Rudolf Tröger, Friedrich Class. źródło 1 · źródło 2.
Tyłowe obszary armii: Wehrmacht, policja i administracja terroru: Dowództwa tyłowych obszarów armii koordynowały ochronę zaplecza, administrację wojskową i współdziałanie z SS oraz Policją Bezpieczeństwa. Rozkazy przeciw jeńcom, Żydom i domniemanym partyzantom łączyły dowodzenie wojskowe z masowymi egzekucjami, deportacjami i pracą przymusową; profil dowódcy nie przejmuje jednak automatycznie każdej zbrodni podległych jednostek. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Georg-Hans Reinhardt, Karl von Roques, Max von Schenckendorff, Erich von dem Bach-Zelewski.
Źródła: tile.loc.gov · ushmm.org · cambridge.org
Wehrmacht i Waffen-SS: odwet, niszczenie miejscowości i masakry: Na Krecie i we Włoszech rozkazy Wehrmachtu oraz operacje batalionu Waffen-SS przekładały język odwetu i walki przeciwpartyzanckiej na niszczenie miejscowości oraz zabijanie cywilów. Profile Müllera i Redera pozwalają odróżnić pisemny rozkaz dowódcy terytorialnego od dowodzenia mobilną jednostką; każdy profil zachowuje tylko epizody indywidualizowane przez dokument lub wyrok. Okres: 1943–1944. Powiązane osoby: Friedrich-Wilhelm Müller, Walter Reder.
Źródła: militarytourism.warmuseum.gr · nuremberg.law.harvard.edu · ns-taeter-italien.org · cortecostituzionale.it
Zachodnie zarządy wojskowe: zakładnicy, praca i odwet: Niemieckie zarządy wojskowe w Holandii, Belgii i północnej Francji posługiwały się dekretami o zakładnikach, obowiązkiem pracy, deportacją oraz zbiorowym odwetem. Dwa profile pokazują odrębne poziomy: normotwórczą administrację okupacyjną i rozkaz represji wobec miejscowości; nie przenoszą na dowódców każdej terenowej czynności Wehrmachtu, policji lub Sipo i SD. Okres: 1940–1944. Powiązane osoby: Friedrich Christiansen, Alexander von Falkenhausen.
Źródła: archieven.nl · putten.nl · belgiumwwii.be · ghwk.de
Zbrodnie w szpitalach warszawskich podczas Powstania: Kategoria łącząca udokumentowane mordy pacjentów i personelu oraz brutalne wypędzenia ze szpitali w różnych dzielnicach Warszawy; nie powinna zacierać odrębności miejsc i jednostek. Okres: sierpień–wrzesień 1944. Powiązane osoby: Erich von dem Bach-Zelewski, Oskar Dirlewanger, Heinz Reinefarth, Paul Otto Geibel, Bronislav Kaminski. źródło 1 · źródło 2.

Wysiedlenia i germanizacja

Wróć do tematów ↑

Dulag 121 Pruszków i system wypędzeń ludności Warszawy (Durchgangslager 121 Pruszków): Obóz przejściowy i węzeł systemu wypędzania, selekcji i dalszych deportacji mieszkańców Warszawy po oraz w trakcie tłumienia Powstania. Okres: sierpień–październik 1944. Powiązane osoby: Erich von dem Bach-Zelewski, Ludwig Fischer, Fritz Sauckel, Paul Otto Geibel, Heinz Reinefarth, Max Frauendorfer. źródło 1 · źródło 2.
Przesiedlenie i mienie: RKFDV oraz Deutsche Umsiedlungs-Treuhand: Aparat przesiedleńczy łączył wysiedlenie ludności z oceną rasową, zatrzymaniem siły roboczej i powierniczym przejmowaniem mienia. Utworzenie oraz działanie Deutsche Umsiedlungs-Treuhand pokazuje gospodarczy etap polityki germanizacyjnej, odrębny od samego wykonania wysiedlenia. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Wilhelm Keppler, Herbert Hübner, Ulrich Greifelt, Konrad Meyer.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · archives.gov · dn-ihpan.edu.pl
RKFDV i RuSHA: selekcja, wysiedlenie i germanizacja dzieci: Centralne instrukcje Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny oraz oceny rasowe RuSHA łączyły wysiedlenia, klasyfikację ludności, odbieranie dzieci i kierowanie ich do germanizacji. Odpowiedzialność profili wynika z własnych instrukcji i ustaleń procesu RuSHA, nie wyłącznie z rangi SS. Okres: 1940–1945. Powiązane osoby: Rudolf Creutz, Fritz Schwalm, Ulrich Greifelt, Konrad Meyer.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · archives.gov · tile.loc.gov
Selekcja rasowa i odbieranie dzieci (Rassische Überprüfung und Eindeutschung): System wyłaniania osób, zwłaszcza dzieci, uznanych za nadające się do germanizacji, połączony z odebraniem rodzinie, zmianą tożsamości i umieszczeniem w niemieckich instytucjach lub rodzinach. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Heinrich Himmler, Ulrich Greifelt, Konrad Meyer, Otto Hofmann, Werner Lorenz, Hermann Krumey. źródło 1 · źródło 2 · źródło 3.
UWZ Poznań: wysiedlenie, selekcja i germanizacja: Umwandererzentralstelle w Poznaniu łączyła ewidencję ludności, selekcję narodowościową, wysiedlanie Polaków i Żydów oraz przygotowanie przestrzeni dla niemieckiego osadnictwa. Węzeł pokazuje regionalny urząd jako pośrednika między polityką ludnościową SS a listami, transportem i decyzjami dotyczącymi konkretnych grup; nie przypisuje jego kierownikowi całej polityki okupacyjnej Kraju Warty. Okres: 1939–1943. Powiązane osoby: Rolf-Heinz Höppner.
Źródła: iz.poznan.pl · repozytorium.uni.wroc.pl · lekcja.auschwitz.org
VoMi: odbieranie dzieci, germanizacja i przesiedlenie: Volksdeutsche Mittelstelle przekładała politykę ludnościową SS na wykazy dzieci oddzielonych od rodziców, projekty osadnicze, wysiedlenia i kontrolę reprodukcji robotnic przymusowych. Dokumenty Brücknera pokazują podpis, parafę i przekaz planu jako osobiste ogniwa administracyjne; profil ogranicza się do mechanizmów uznanych przez trybunał, a nie do wszystkich działań VoMi. Okres: 1942–1943. Powiązane osoby: Heinz Brückner.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · tile.loc.gov · archiwum.ipn.gov.pl
Wysiedlenia Zamojszczyzny (Aktion Zamość): Program wysiedlenia ludności, selekcji rasowej, rozdzielania rodzin, deportacji i osadnictwa niemieckiego na Zamojszczyźnie, realizowany przez SS, policję, UWZ i administrację okupacyjną. Okres: 1942–1943. Powiązane osoby: Heinrich Himmler, Odilo Globocnik, Friedrich-Wilhelm Krüger, Konrad Meyer, Ulrich Greifelt, Hermann Krumey, Richard Wendler, Werner Lorenz, Otto Hofmann. źródło 1 · źródło 2 · źródło 3.

Grabież i praca przymusowa

Wróć do tematów ↑

Banki, WVHA i przedsiębiorstwa SS: Kredyt bankowy, zarządzanie przedsiębiorstwami SS, zaopatrzenie obozów i praca więźniarska łączyły sektor finansowy z gospodarczym aparatem SS. Wyroki rozdzielają czyny przypisane poszczególnym oskarżonym od zarzutów oddalonych, w tym od nieudowodnionego przypisania konkretnych łupów Aktion Reinhardt. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Karl Rasche, Georg Lörner, Oswald Pohl, Walther Funk.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · nuremberg.law.harvard.edu · archives.gov
Deportacje na roboty przymusowe z Generalnego Gubernatorstwa (Arbeitseinsatz im Generalgouvernement): System rejestracji, przymusowego naboru, łapanek, transportu i kierowania ludności do pracy na rzecz Rzeszy, łączący cywilne urzędy pracy z policją i administracją dystryktów. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Fritz Sauckel, Hans Frank, Hermann Göring, Max Frauendorfer, Richard Wendler, Otto Wächter. źródło 1 · źródło 2.
ERR i kolekcja Göringa: selekcja, wymiana i transport grabieży: Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, Dienststelle Westen, Möbel-Aktion i sieć agentów rynku sztuki przekształcały konfiskatę żydowskich kolekcji oraz wyposażenia mieszkań w ewidencję, selekcję, wymianę i transport. Węzeł rozdziela kierowanie instytucją, selekcję dzieł, handel oraz eksploatację pracy przy sortowaniu. Okres: 1940–1944. Powiązane osoby: Robert Scholz, Kurt von Behr, Walter Andreas Hofer, Alfred Rosenberg, Hermann Göring.
Źródła: archives.gov · agorha.inha.fr · proveana.de
Główny Zarząd Bibliotek w Generalnym Gubernatorstwie: Okupacyjna administracja centralizująca przejęte polskie i żydowskie księgozbiory, decydująca o ich selekcji, przemieszczeniu i wykorzystaniu przez instytucje niemieckie. Okres: 1940–1945. Powiązane osoby: Gustav Abb, Hans Frank, Kajetan Mühlmann.
Grabież i niszczenie polskiego dziedzictwa (Kulturgutraub): Zorganizowane konfiskowanie zbiorów publicznych, kościelnych i prywatnych oraz niszczenie dóbr kultury, służące eksploatacji i polityce germanizacyjnej okupanta. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Hermann Göring, Alfred Rosenberg, Hans Frank, Kajetan Mühlmann, Peter Paulsen. źródło 1 · źródło 2.
IG Auschwitz: inwestycja, kopalnie i praca więźniarska: Przedsięwzięcie IG Auschwitz łączyło decyzje zarządu koncernu, negocjacje z SS, budowę zakładów Buna-Monowitz, kopalnie i pozyskiwanie pracy więźniów. Węzeł wskazuje zindywidualizowane rozmowy i narady Bütefischa oraz granicę wyroku za pracę niewolniczą; nie przypisuje mu wszystkich czynów zakładów IG Farben ani punktów oskarżenia zakończonych uniewinnieniem. Okres: 1941–1945. Powiązane osoby: Heinrich Bütefisch.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · tile.loc.gov · fritz-bauer-institut.de
Koncern Flicka: praca przymusowa, eksploatacja i finansowanie SS: Decyzje właścicielskie i zarządcze w koncernie ciężkiego przemysłu łączyły zabieganie o przydziały pracy przymusowej, eksploatację zakładów na terytoriach okupowanych i regularne wpłaty na rzecz SS. Węzeł zachowuje granice wyroku i nie przenosi na właściciela każdego czynu każdego kierownika zakładu. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Friedrich Flick, Fritz Sauckel, Carl Krauch, Alfried Krupp.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · encyclopedia.ushmm.org · deutsche-biographie.de
Lublin: ewidencja, transfer i finansowe przetwarzanie mienia ofiar: Ogniwa dokumentacji i transferu kosztowności odebranych ofiarom łączyły administrację Aktion „Reinhardt”, transport wartości i Reichsbank. Profil pracownika administracyjnego lub bankowego opisuje konkretny etap zawłaszczenia i konwersji mienia, a nie bezpośrednie wykonanie wszystkich mordów, z których pochodziło. Okres: 1942–1945. Powiązane osoby: Georg Wippern, Ernst Zörner, Emil Puhl.
Przemysł i centralny przydział pracy przymusowej: Kierownicy koncernów i organizacji branżowych zabiegali o przydziały robotników przymusowych, jeńców oraz więźniów, a przedsiębiorstwa SS i państwowe czerpały korzyści z ich pracy. Profile odróżniają decyzje zarządcze od działań kierowników poszczególnych zakładów i od centralnych kompetencji pełnomocnika do spraw pracy. Okres: 1940–1945. Powiązane osoby: Paul Pleiger, Herbert Hübner, Fritz Sauckel, Friedrich Flick.
Źródła: nuremberg.law.harvard.edu · open.ifz-muenchen.de · landesarchiv-ooe.at
Sonderkommando Künsberg: archiwa, kultura i wywiad gospodarczy: Sonderkommando Künsberg działało na styku Auswärtiges Amt, Wehrmachtu i wywiadu: wyszukiwało, zabezpieczało w języku sprawców i wywoziło archiwa, dokumentację, księgozbiory oraz dobra kultury w okupowanej Europie. Profil dowódcy pozwala rozdzielić pisemne wskazanie kategorii celów od wykonania przez oddziały; każdy obiekt nadal wymaga osobnej analizy proweniencji. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Eberhard von Künsberg.
Źródła: ifz-muenchen.de · bundesarchiv.de · proveana.de
Warszawa–Poniatowa: przedsiębiorstwo i praca przymusowa: Przenoszenie żydowskiej siły roboczej między gettem warszawskim a zakładami w Poniatowej pokazuje współdziałanie prywatnego przedsiębiorstwa, administracji pracy i aparatu represji. Nie przesądza ono automatycznie o odpowiedzialności przedsiębiorcy za każdą decyzję obozową. Okres: 1941–1943. Powiązane osoby: Walter Caspar Többens.
Werterfassung w getcie warszawskim: Aparat ewidencjonowania, sortowania i transferu mienia zrabowanego deportowanym i zamordowanym mieszkańcom getta warszawskiego; gospodarcza i logistyczna część likwidacji getta. Okres: 1942–1943. Powiązane osoby: Franz Konrad, Jürgen Stroop, Ludwig Hahn.
WVHA: Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt — Główny Urząd Gospodarczo-Administracyjny SS, utworzony w 1942 roku i kierowany przez Oswalda Pohla. Zarządzał całym systemem obozów koncentracyjnych, eksploatacją niewolniczej pracy więźniów na rzecz SS i przemysłu oraz grabieżą mienia ofiar Zagłady — łącznie z rzeczami odebranymi zamordowanym w obozach zagłady. Pohl został skazany na śmierć w jednym z procesów NMT.

Prawo, sądy i rozliczenia

Wróć do tematów ↑

Denazyfikacja: Prowadzony przez aliantów od 1945 roku proces usuwania nazizmu z życia publicznego Niemiec i Austrii: rozwiązanie NSDAP i jej przybudówek, weryfikacja urzędników, sędziów i nauczycieli oraz ściganie sprawców zbrodni. Jej częścią były procesy przed MTW i trybunałami NMT. Denazyfikacja pozostała jednak niepełna — wielu sprawców uniknęło kary, powróciło do zawodów lub, jak Josef Mengele, zbiegło przed wymiarem sprawiedliwości.
Ludobójstwo: Zbrodnia popełniona w zamiarze zniszczenia — w całości lub części — grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej; pojęcie sformułował w 1944 roku polski prawnik Rafał Lemkin, a skodyfikowała je konwencja ONZ z 1948 roku. Zagłada Żydów europejskich oraz ludobójstwo Romów i Sinti należą do centralnych zbrodni III Rzeszy objętych tą kategorią. Polski Najwyższy Trybunał Narodowy jako jeden z pierwszych sądów zastosował ją w praktyce — w procesach Greisera i Hössa.
Łańcuch prokuratorski nazistowskiego wymiaru sprawiedliwości: Prokuratura przy Trybunale Ludowym i Ministerstwie Sprawiedliwości uczestniczyła w przetwarzaniu represji politycznej w akty oskarżenia, wnioski o kary i egzekucje. Węzeł rozróżnia funkcję oskarżycielską, treść udokumentowanych działań i zakres konkretnych rozstrzygnięć sądowych. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Ernst Lautz, Günther Joël.
MTW (Międzynarodowy Trybunał Wojskowy): Trybunał czterech mocarstw sojuszniczych, który w Norymberdze (1945–1946) sądził głównych zbrodniarzy niemieckich za zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Na karę śmierci skazano m.in. Göringa, Ribbentropa, Keitela, Kaltenbrunnera, Franka, Rosenberga, Streichera i Seyss-Inquarta, a Bormanna zaocznie. Trybunał uznał ponadto SS, SD i Gestapo za organizacje zbrodnicze, tworząc fundament współczesnego międzynarodowego prawa karnego.
Najwyższy Trybunał Narodowy: Polski trybunał działający w latach 1946–1948, powołany do osądzenia zbrodniarzy niemieckich wydanych Polsce przez aliantów. Skazał na śmierć m.in. komendanta Auschwitz Rudolfa Hössa, gauleiterów Arthura Greisera i Alberta Forstera oraz komendanta obozu w Płaszowie Amona Götha. Jego orzecznictwo należało do pionierskich zastosowań pojęcia ludobójstwa w praktyce sądowej.
Niemieckie sądy specjalne na okupowanych ziemiach polskich (Sondergerichte): Sieć niemieckich sądów stosujących okupacyjne prawo karne i tryb nadzwyczajny do represjonowania ludności, w tym kar śmierci za zachowania kryminalizowane przez okupanta oraz pomoc Żydom. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Hans Frank, Roland Freisler, Erwin Wester, Horst Neubauer. źródło 1 · źródło 2.
NMT (norymberskie procesy następcze): Dwanaście procesów przeprowadzonych w latach 1946–1949 przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi w Norymberdze, obejmujących kolejne piony aparatu zbrodni: lekarzy, prawników, ministerstwa, przemysłowców, dowódców wojskowych i SS. W procesie lekarzy skazano na śmierć Karla Brandta i Karla Gebhardta, w procesie Einsatzgruppen — Ottona Ohlendorfa i Paula Blobela, a w procesie WVHA — Oswalda Pohla. Procesy te udokumentowały, że zbrodnie III Rzeszy były dziełem całego aparatu państwa, nie tylko jego wierchuszki.
Policyjny sąd doraźny (Polizeistandgericht): Organ Policji Bezpieczeństwa wydający w przyspieszonym trybie wyroki wobec osób uznanych za wrogów okupanta. Posiedzenia w bloku 11 Auschwitz kończyły się często natychmiastową egzekucją. Okres: 1941–1944. Powiązane osoby: Rudolf Mildner, Maximilian Grabner.
Sądy specjalne, sąd polowy i prokuratorski łańcuch kary śmierci: Sądy specjalne i polowe oraz prokuratury okupacyjne przekształcały rasowe i represyjne prawo w akty oskarżenia, żądania kar śmierci, wyroki i egzekucje. Profil każdego prawnika opiera się na konkretnych sprawach i rozstrzygnięciach, a nie na całej działalności sądu lub prokuratury. Okres: 1939–1945. Powiązane osoby: Hellmuth Holland, Gerhard Pchalek, Kurt Bode, Franz Schlegelberger.
Źródła: repozytorium.uwb.edu.pl · wnus.usz.edu.pl · iws.gov.pl
Specjalne prawo karne dla Polaków i Żydów: System odrębnych, skrajnie represyjnych norm karnych na ziemiach wcielonych do Rzeszy, który pozbawiał Polaków i Żydów równości wobec prawa i rozszerzał stosowanie kary śmierci. Okres: 1941–1945. Powiązane osoby: Franz Schlegelberger, Otto Georg Thierack, Roland Freisler.
Volksgerichtshof: kolegialne wyroki śmierci i bariery rozliczenia: Pierwszy senat Volksgerichtshof wykorzystywał formalny wyrok do represji politycznej, a ławniczy podpis oznaczał udział w kolegialnym orzekaniu. Przypadek Rehsego pokazuje zarazem powojenną sekwencję skazania, uchylenia i uniewinnienia; 231 podpisanych wyroków nie może być opisane jako 231 jednoosobowych decyzji ani jako zakres ostatecznego skazania. Okres: 1942–1945; procesy 1967–1969. Powiązane osoby: Hans-Joachim Rehse.
Źródła: lexikon-der-politischen-strafprozesse.de · berlin.de · deutsche-digitale-bibliothek.de
Zbrodnie przeciwko ludzkości: Kategoria prawna skodyfikowana w Karcie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (1945): morderstwa, eksterminacja, zniewolenie, deportacje i prześladowania ludności cywilnej z powodów politycznych, rasowych lub religijnych. Obok zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko pokojowi stanowiła podstawę oskarżeń w Norymberdze i pozwoliła sądzić zbrodnie państwa popełniane także na własnych obywatelach. Jest dziś jednym z filarów międzynarodowego prawa karnego — i podstawową kategorią opisu czynów sprawców dokumentowanych w tym archiwum.