Franz Reichleitner
Franz Reichleitner był austriackim funkcjonariuszem policji i oficerem SS, drugim i ostatnim komendantem obozu zagłady w Sobiborze. Wcześniej uczestniczył w nazistowskim programie „eutanazji” T4 w ośrodku zagłady w zamku Hartheim. Jako komendant Sobiboru od września 1942 r. do likwidacji obozu jesienią 1943 r. ponosi współodpowiedzialność za wymordowanie ponad stu tysięcy Żydów. Zginął w styczniu 1944 r., zanim mógł stanąć przed jakimkolwiek sądem.
Rola w aparacie zbrodni
Reichleitner rozpoczynał karierę jako funkcjonariusz kryminalny (Kriminalsekretär) w austriackiej policji. Po Anschlussie w 1938 r. wszedł w struktury niemieckiego aparatu bezpieczeństwa i pełnił służbę w Gestapo w Linzu. Do NSDAP wstąpił w 1936 r., a do SS w 1937 r. Podobnie jak jego rodak Franz Stangl, został następnie skierowany do programu „eutanazji” T4 — do ośrodka zagłady w zamku Hartheim pod Linzem, gdzie mordowano osoby z niepełnosprawnościami i chorych psychicznie. Działał tam pod dowództwem Christiana Wirtha, z czasem przejmując po nim funkcję kierowniczą. To w aparacie T4 zdobył „doświadczenie” w organizacji masowego zabijania, które państwo nazistowskie przeniosło potem na okupowane ziemie polskie.
We wrześniu 1942 r., w ramach „akcji Reinhardt” — operacji wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa — Reichleitner zastąpił Franza Stangla na stanowisku komendanta obozu zagłady w Sobiborze; Stangla przeniesiono wówczas do Treblinki. Reichleitner dowodził Sobiborem przez cały okres jego najintensywniejszej pracy jako fabryki śmierci, aż do likwidacji obozu jesienią 1943 r. Po wizytacji Heinricha Himmlera w lutym 1943 r. został awansowany do stopnia SS-Hauptsturmführera.
Świadkowie wspominali, że rzadko pokazywał się w obozie i nadużywał alkoholu, jego komenda była jednak jeszcze bardziej bezwzględna niż komenda poprzednika. W dniu udanego buntu więźniów, 14 października 1943 r., Reichleitner przebywał na urlopie. Po powstaniu i likwidacji Sobiboru został — jak większość personelu „akcji Reinhardt” — przeniesiony w rejon Fiume (dziś Rijeka) w północnych Włoszech, gdzie uczestniczył w prześladowaniach ludności żydowskiej i operacjach przeciwko partyzantom.
Zbrodnie i ofiary
Sobibór nie był obozem pracy ani obozem koncentracyjnym — istniał wyłącznie po to, by mordować. Ofiary ginęły w komorach gazowych w ciągu kilku godzin od przyjazdu, a ich mienie grabiono na rzecz III Rzeszy. Pod komendą Reichleitnera obóz działał z zabójczą „wydajnością” przez ponad rok — od jesieni 1942 r. do jesieni 1943 r. Według Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie (USHMM) w Sobiborze zamordowano łącznie co najmniej 167 tys. Żydów; część opracowań podaje liczby wyższe.
- Sobibór (wrzesień 1942 – październik 1943): jako komendant nadzorował ciągłą eksterminację w komorach gazowych deportowanych tam ludzi.
- Grupy ofiar: mordowano Żydów z dystryktu lubelskiego oraz deportowanych z Niderlandów, Francji, Niemiec, Austrii, Czech i Słowacji, a także z gett na okupowanych ziemiach polskich.
- Hartheim (przed 1942): jako funkcjonariusz „akcji T4” współodpowiada za zamordowanie osób z niepełnosprawnościami i chorych psychicznie w ośrodku „eutanazji”.
Szacunek odnosi się do ofiar Sobiboru w okresie komendantury Reichleitnera; łączna liczba zamordowanych w obozie to według USHMM co najmniej 167 tys. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Franz Reichleitner nigdy nie stanął przed sądem. Jesienią 1943 r., po likwidacji Sobiboru, przeniesiono go wraz z innymi funkcjonariuszami „akcji Reinhardt” w rejon Adriatyku, do operacji przeciwko partyzantom i prześladowań Żydów w północnych Włoszech. Zginął 3 stycznia 1944 r. w Fiume (dziś Rijeka), zastrzelony przez partyzantów — kilka miesięcy po tym, jak nadzorowana przez niego machina zagłady w Sobiborze przestała działać.
Śmierć uniemożliwiła pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. W procesie sobiborskim w Hagen (1965–1966), w którym sądzono część załogi obozu, Reichleitner mógł być wymieniany już tylko jako jeden ze sprawców zbrodni — nie jako oskarżony. Jego biografia pozostaje przykładem ciągłości personalnej między programem „eutanazji” T4 a ośrodkami natychmiastowej zagłady „akcji Reinhardt”.
Uwagi o niepewności: Podstawowe dane biograficzne pochodzą z konsensusu trzech niezależnych opracowań źródłowych i zostały zweryfikowane w materiałach USHMM, Wikipedii oraz opracowaniach o „akcji Reinhardt”. Szacunki liczby ofiar Sobiboru różnią się między badaczami: USHMM podaje co najmniej 167 tys., inne opracowania mówią o 170–250 tys. zamordowanych. Przypisanie kręgu (Krąg V — Dowódcy operacyjni) było zgodne między źródłami. Dokładna data awansu do stopnia SS-Hauptsturmführera bywa podawana jako 12 lutego 1943 r. (data wizytacji Himmlera) albo jako data listy awansowej z 20 marca 1943 r.