NRNazi ReportDokumentacja mechanizmów zbrodni

Gustav Wagner

samobójstwo (1980) 1911–1980

Gustav Wagner był austriackim członkiem SS, zastępcą komendanta obozu zagłady w Sobiborze — jednego z trzech ośrodków ludobójstwa „akcji Reinhardt”. Ze względu na wyjątkowe okrucieństwo zyskał wśród więźniów przydomek „Bestia z Sobiboru”. Osobiście uczestniczył w selekcjach na rampie i w mordowaniu deportowanych; po wojnie zbiegł do Brazylii, gdzie uniknął odpowiedzialności i w 1980 r. odebrał sobie życie.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówAkcja „T4”

Rola w aparacie zbrodni

Wagner wstąpił do austriackiej NSDAP już w 1931 r., a w drugiej połowie lat 30. związał się z SS. Od maja 1940 r. pracował w ośrodku „eutanazji” T4 na zamku Hartheim pod Linzem, gdzie mordowano osoby z niepełnosprawnościami i chorych psychicznie — pełnił tam funkcje administracyjne i uczestniczył w paleniu ciał ofiar. To w aparacie „T4” przeszedł, podobnie jak wielu późniejszych funkcjonariuszy obozów zagłady, przeszkolenie w organizacji masowego zabijania.

Wiosną 1942 r., w ramach „akcji Reinhardt” — operacji wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa — Wagner został skierowany do Sobiboru, gdzie pomagał budować obóz, a następnie pełnił funkcję zastępcy komendanta i szefa gospodarczego (kwatermistrza) pod dowództwem Franza Stangla, a później Franza Reichleitnera. W stopniu SS-Oberscharführera należał do kluczowej kadry ośrodka i to on odpowiadał za codzienny, bezpośredni kontakt z więźniami oraz za selekcje przybywających transportów.

W relacjach ocalałych z Sobiboru Wagner jawi się jako najbrutalniejszy z niemieckich i austriackich funkcjonariuszy obozu — mordował więźniów osobiście, znęcał się nad nimi i decydował, kto z przywożonych ludzi zginie natychmiast w komorze gazowej, a kogo na krótko zostawi się przy życiu jako niewolniczą siłę roboczą. Jego okrucieństwo było na tyle wyróżniające się nawet na tle załogi obozu zagłady, że zapisał się w pamięci ofiar jako „Bestia” lub „Wilk” z Sobiboru.

Zbrodnie i ofiary

Sobibór był obozem zagłady. USHMM podaje co najmniej 167 tys. zamordowanych od kwietnia 1942 r. do połowy października 1943 r. To bilans całego obozu. Wagner uczestniczył w jego codziennym funkcjonowaniu, selekcjach i zabójstwach; nie oznacza to, że każdą ofiarę Sobiboru można przypisać jego osobistemu działaniu.

  • Sobibór (1942–1943): jako zastępca komendanta i kwatermistrz prowadził selekcje na rampie i osobiście brał udział w mordowaniu; ofiarami byli Żydzi z okupowanej Polski oraz deportowani z Niemiec, Austrii, Czech, Słowacji, Francji i Holandii.
  • Hartheim / „akcja T4” (od 1940): uczestniczył w programie „eutanazji”, w ramach którego mordowano osoby z niepełnosprawnościami i chorych psychicznie, wykonując zadania administracyjne i związane z paleniem zwłok.
  • Tłumienie buntu (14 października 1943): po zbrojnym powstaniu więźniów Sobiboru brał udział w obławie i represjach wobec uciekinierów, po których obóz został zlikwidowany.
Sobibór: co najmniej 167 tys. zamordowanych

Dolna granica podana przez USHMM, „Sobibor”, Key Facts dotyczy całego obozu. Nie jest odrębnym bilansem czynów Wagnera. Przedział 100–500 tys. w panelu bocznym oznacza kategorię klasyfikacyjną, a nie rozpiętość szacunku. Odpowiedzialność sprawców nakłada się; takich liczb nie wolno sumować między profilami.

Los powojenny

Po wojnie Wagner uniknął odpowiedzialności. Zbiegł przez Włochy — z pomocą duchownych związanych z rzymskim kolegium Santa Maria dell'Anima i tzw. szczurzym szlakiem — i w 1950 r. przedostał się do Brazylii, gdzie został przyjęty jako stały rezydent, a nowe dokumenty wystawiono na nazwisko „Günther Mendel”. Przez niemal trzy dekady żył bezkarnie pod São Paulo. Wytropiony dzięki działaniom Szymona Wiesenthala i dziennikarza Mária Chimanovitcha, 30 maja 1978 r. zgłosił się na brazylijską policję.

20 czerwca 1979 r. brazylijski Federalny Sąd Najwyższy (STF) odmówił ekstradycji Wagnera. Wniosek austriacki dotyczył Hartheim i został odrzucony z powodu przedawnienia. W sprawie Izraela sąd kwestionował jurysdykcję i stosowanie późniejszego prawa; przy wniosku Polski wskazał niedziałanie prawa wstecz oraz przedawnienie. Wniosek RFN odrzucono większością głosów po sporze o przedawnienie. Były to rozstrzygnięcia o wydaniu, nie wyrok uniewinniający. Omówienie poszczególnych wniosków: Cittolin Abal i Rigo Santin, §§54–65.

Wagner pozostał w Brazylii. Zmarł 3 października 1980 r. w Atibaii od rany zadanej nożem; śmierć została oficjalnie uznana za samobójstwo. Nigdy nie stanął przed sądem za udział w Zagładzie. Relacja o jego śmierci: Cittolin Abal i Rigo Santin, §71.

Granice ustaleń: Krąg V opisuje funkcję Wagnera i zakres jego sprawczości. Profil opiera opis bilansu Sobiboru na wskazanym artykule USHMM, a opis postępowań ekstradycyjnych na analizie akt STF przez Cittolina Abala i Rigo Santin. Nie ustalono tu odrębnej liczby ofiar jego indywidualnych czynów.

Źródła