Oś czasu
Poniższa chronologia dokumentuje drogę od powstania ruchu nazistowskiego, przez ustawowe wykluczenie i terror, po ludobójstwo, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości — oraz powojenne procesy sprawców (wpisy oznaczone odmiennym punktem). Zestawienie nie jest wyczerpujące: obejmuje wydarzenia kluczowe dla zrozumienia mechanizmu zbrodni i odpowiedzialności ich sprawców. Daty oparto na literaturze naukowej i materiałach instytucji badawczych, m.in. United States Holocaust Memorial Museum.
Początki NSDAP
W styczniu 1919 r. powstaje w Monachium Niemiecka Partia Robotników (DAP), do której jesienią wstępuje Adolf Hitler. W lutym 1920 r. partia przyjmuje nazwę NSDAP i ogłasza program oparty na rasizmie, skrajnym nacjonalizmie i antysemityzmie; od 1921 r. Hitler jest jej wodzem. Ideologia ruchu od początku zapowiada wykluczenie i prześladowanie Żydów.
Postacie: Adolf Hitler
Przejęcie władzy i demontaż państwa prawa
30 stycznia 1933 r. Hitler zostaje kanclerzem Rzeszy. Po pożarze Reichstagu dekret z 28 lutego znosi podstawowe wolności obywatelskie, a ustawa o pełnomocnictwach z 23 marca oddaje rządowi władzę dyktatorską. Rozpoczyna się fala aresztowań, tortur i mordów na przeciwnikach politycznych.
Postacie: Adolf Hitler · Hermann Göring · Joseph Goebbels · Wilhelm Frick
Dachau i pierwsze represje
22 marca 1933 r. pod Monachium powstaje obóz koncentracyjny Dachau — wzorzec całego systemu obozowego, którego brutalny regulamin tworzy Theodor Eicke. 1 kwietnia zorganizowany bojkot żydowskich sklepów i praktyk otwiera serię ustaw wykluczających Żydów z życia publicznego. W maju na placach niemieckich miast płoną książki.
Postacie: Heinrich Himmler · Theodor Eicke
„Noc długich noży”
Między 30 czerwca a 2 lipca 1934 r. na rozkaz Hitlera zamordowano co najmniej 85 osób, w tym kierownictwo SA z Ernstem Röhmem oraz przeciwników politycznych reżimu. Mordy przedstawiono jako „obronę państwa” i usankcjonowano ustawą. Głównym narzędziem terroru staje się odtąd SS Heinricha Himmlera.
Postacie: Adolf Hitler · Heinrich Himmler · Hermann Göring
Ustawy norymberskie
15 września 1935 r. Rzesza uchwala ustawy norymberskie: Żydzi zostają pozbawieni obywatelstwa Rzeszy, a małżeństwa i związki między Żydami a „osobami krwi niemieckiej” — zakazane. Rasistowskie prawo staje się fundamentem dalszych prześladowań i przygotowuje grunt pod późniejsze zbrodnie.
Postacie: Wilhelm Frick · Julius Streicher
Anschluss Austrii i „noc kryształowa”
12 marca 1938 r. Rzesza anektuje Austrię; w Wiedniu natychmiast wybucha fala przemocy, grabieży i publicznego poniżania Żydów. W nocy z 9 na 10 listopada reżim organizuje pogrom w całej Rzeszy: płoną setki synagog, zdemolowano tysiące sklepów i mieszkań, co najmniej 91 osób zamordowano, a około 26 tys. żydowskich mężczyzn osadzono w obozach koncentracyjnych.
Postacie: Arthur Seyss-Inquart · Joseph Goebbels · Reinhard Heydrich
Agresja na Polskę i początek terroru okupacyjnego
1 września 1939 r. Niemcy napadają na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową; od pierwszych dni Wehrmacht i grupy operacyjne (Einsatzgruppen) dopuszczają się zbrodni wojennych na ludności cywilnej i jeńcach. Ziemie zachodnie zostają anektowane, a w centralnej Polsce powstaje Generalne Gubernatorstwo pod rządami Hansa Franka — obszar wysiedleń, łapanek i egzekucji.
Postacie: Adolf Hitler · Hans Frank · Arthur Greiser · Albert Forster
Intelligenzaktion — mord na polskich elitach
Od jesieni 1939 r. do wiosny 1940 r. Niemcy prowadzą Intelligenzaktion — planowe wymordowanie warstw przywódczych narodu polskiego na ziemiach wcielonych do Rzeszy. Nauczycieli, księży, urzędników, lekarzy, działaczy społecznych i ziemian rozstrzeliwują grupy operacyjne (Einsatzgruppen) oraz paramilitarny Volksdeutscher Selbstschutz. W samej Piaśnicy pod Wejherowem ginie 12–14 tys. osób, na Pomorzu ok. 23 tys.; łącznie w Intelligenzaktion i akcjach pokrewnych mordują ok. 100 tys. Polaków. To pierwsza faza ludobójczej polityki wobec narodu polskiego.
Postacie: Ludolf-Hermann von Alvensleben · Albert Forster · Arthur Greiser
Początek „akcji T4” — mordowania osób chorych i z niepełnosprawnościami
Jesienią 1939 r. Hitler podpisuje — antydatowane na 1 września — upoważnienie do „eutanazji”, czyli mordowania osób chorych psychicznie i z niepełnosprawnościami; program organizują Philipp Bouhler i Karl Brandt. Do sierpnia 1941 r. w komorach gazowych ośrodków T4 zamordowano około 70 tys. ludzi, a cała akcja „eutanazji” pochłonęła do końca wojny około 250 tys. ofiar. To w niej wypracowano metody i kadry późniejszej Zagłady.
Postacie: Philipp Bouhler · Karl Brandt
KL Auschwitz i getta w okupowanej Polsce
14 czerwca 1940 r. do nowo utworzonego obozu Auschwitz przybywa pierwszy transport polskich więźniów politycznych; komendantem zostaje Rudolf Höss. W kwietniu 1940 r. Niemcy zamykają getto w Łodzi (jego niemiecką administracją kieruje Hans Biebow), a w listopadzie — getto warszawskie, największe w okupowanej Europie. Głód, choroby i egzekucje zabijają w gettach setki tysięcy ludzi.
Postacie: Rudolf Höss · Richard Glücks · Hans Biebow · Hans Frank
AB-Aktion — likwidacja polskiej inteligencji w Generalnym Gubernatorstwie
Od maja do lipca 1940 r. w Generalnym Gubernatorstwie trwa Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna (AB-Aktion), wymierzona w polską inteligencję i „warstwy przywódcze”. Spośród ok. 30 tys. aresztowanych blisko 7 tys. osób rozstrzelano w tajnych masakrach leśnych — m.in. w Palmirach w Puszczy Kampinoskiej, gdzie ginie ok. 1,7 tys. więźniów Pawiaka. Akcję firmuje gubernator Hans Frank, po raz pierwszy używając wobec Polaków słowa „likwidacja”; aparatem policyjnym kieruje Friedrich-Wilhelm Krüger.
Postacie: Hans Frank · Friedrich-Wilhelm Krüger
Agresja na ZSRR i masowe egzekucje Einsatzgruppen
22 czerwca 1941 r. Niemcy napadają na Związek Sowiecki; za frontem posuwają się Einsatzgruppen A–D, wspierane przez bataliony Policji Porządkowej i kolaborantów, które w masowych rozstrzeliwaniach mordują Żydów, Romów, pacjentów szpitali i działaczy komunistycznych — do 1943 r. ponad milion ofiar „Zagłady od kul”. W niemieckiej niewoli ginie z głodu, chorób i egzekucji około 3,3 mln jeńców sowieckich. Okupowane terytoria wschodnie poddane zostają polityce grabieży i terroru.
Postacie: Reinhard Heydrich · Otto Ohlendorf · Kurt Daluege · Alfred Rosenberg · Erich Koch
Plan głodu i zbrodnicze rozkazy Wehrmachtu
Agresję na ZSRR poprzedza decyzja o śmierci głodowej milionów. „Plan głodu” (Hungerplan) Herberta Backego zakłada przejęcie żywności okupowanego Wschodu na rzecz Rzeszy kosztem życia dziesiątek milionów ludzi radzieckich. Wojnę na wyniszczenie sankcjonują zbrodnicze rozkazy Wehrmachtu — „rozkaz o komisarzach” oraz „rozkaz o surowości” Walthera von Reichenaua, wzywający żołnierzy do udziału w eksterminacji Żydów — firmowane przez Wilhelma Keitla i realizowane przez dowódców takich jak Erich von Manstein.
Postacie: Herbert Backe · Wilhelm Keitel · Walter von Reichenau · Erich von Manstein
Babi Jar
29 i 30 września 1941 r. w wąwozie Babi Jar pod Kijowem Sonderkommando 4a Paula Blobla, przy udziale sił podległych Friedrichowi Jeckelnowi, rozstrzelało 33 771 Żydów — kobiet, mężczyzn i dzieci. Była to jedna z największych pojedynczych masakr Zagłady; w kolejnych miesiącach w Babim Jarze mordowano dalsze dziesiątki tysięcy ofiar.
Postacie: Paul Blobel · Friedrich Jeckeln
Pierwsze gazowania
We wrześniu 1941 r. w Auschwitz SS przeprowadza pierwsze próbne uśmiercenia Cyklonem B, mordując sowieckich jeńców i chorych więźniów. 8 grudnia 1941 r. w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof) rozpoczyna działanie pierwszy ośrodek natychmiastowej zagłady — Żydów z Kraju Warty morduje się tam w samochodowych komorach gazowych. Ludobójstwo przechodzi w fazę przemysłową.
Postacie: Rudolf Höss · Arthur Greiser · Wilhelm Koppe
Zagłada Romów i Sinti (Porajmos)
Równolegle do Zagłady Żydów Niemcy prowadzą ludobójstwo Romów i Sinti. Na Wschodzie rozstrzeliwują ich Einsatzgruppen, a dziesiątki tysięcy trafiają do gett i obozów. W Auschwitz-Birkenau od 1943 r. działa „obóz cygański”, którego więźniów poddaje się selekcjom, eksperymentom i głodowi; w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 r. SS morduje w komorach gazowych ok. 4,3 tys. pozostałych przy życiu Romów. Szacunki całkowitej liczby ofiar Porajmosu sięgają od ok. 250 tys. do pół miliona.
Postacie: Heinrich Himmler · Rudolf Höss · Arthur Nebe
Konferencja w Wannsee (20 stycznia)
20 stycznia 1942 r. w willi nad jeziorem Wannsee Reinhard Heydrich — z udziałem m.in. Adolfa Eichmanna i przedstawicieli ministerstw Rzeszy — koordynuje wdrażanie „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”: planu wymordowania 11 mln europejskich Żydów. Konferencja nie zapoczątkowała Zagłady, która już trwała, lecz zaprzęgła do niej cały aparat państwa niemieckiego.
Postacie: Reinhard Heydrich · Adolf Eichmann · Heinrich Müller
Akcja „Reinhardt”
Od marca 1942 r. działają ośrodki zagłady akcji „Reinhardt”: Bełżec, Sobibór (maj) i Treblinka (lipiec), zbudowane w celu wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa; operacją kieruje Odilo Globocnik, inspektorem obozów jest Christian Wirth. Latem 1942 r. podczas „wielkiej akcji” Niemcy wywożą z getta warszawskiego do Treblinki i mordują tam około 265 tys. Żydów. Do listopada 1943 r. akcja „Reinhardt” pochłania około 1,7 mln ofiar.
Postacie: Odilo Globocnik · Christian Wirth · Franz Stangl · Heinrich Himmler
Deportacje Żydów z Europy Zachodniej i Południowej
Od 1942 r. „specjaliści” z biura Adolfa Eichmanna organizują deportacje Żydów z okupowanego Zachodu i Południa. W lipcu 1942 r. w Paryżu odbywa się obława Vél d’Hiv (ok. 13 tys. aresztowanych), a obozy przejściowe — Drancy, Westerbork, Mechelen — stają się bramami do Auschwitz. Transporty koordynują m.in. Theodor Dannecker i Alois Brunner, a osłania je aparat policyjny Karla Oberga we Francji i Hannsa Rautera w okupowanej Holandii, której namiestnikiem jest Arthur Seyss-Inquart.
Postacie: Theodor Dannecker · Alois Brunner · Karl Oberg · Hanns Albin Rauter · Arthur Seyss-Inquart
Zamach na Heydricha i odwet — Lidice
27 maja 1942 r. czechosłowaccy spadochroniarze śmiertelnie ranią w Pradze Reinharda Heydricha (umiera 4 czerwca). W odwecie Niemcy 10 czerwca 1942 r. równają z ziemią wieś Lidice: rozstrzeliwują 173 mężczyzn, kobiety wywożą do Ravensbrück, a większość dzieci morduje w komorach gazowych; podobny los spotyka wieś Ležáky. Terror w Protektoracie Czech i Moraw nadzoruje Wyższy Dowódca SS i Policji Karl Hermann Frank.
Postacie: Reinhard Heydrich · Karl Hermann Frank
Aktion 1005 — zacieranie śladów zbrodni
Aby ukryć rozmiary ludobójstwa, SS uruchamia Sonderaktion 1005: specjalne komanda, złożone z więźniów pod przymusem, otwierają masowe groby i palą zwłoki ofiar rozstrzelań oraz ośrodków zagłady. Operacją kieruje Paul Blobel, dowódca Sonderkommando 4a odpowiedzialnego wcześniej za masakrę w Babim Jarze. Mimo gigantycznego wysiłku zatarcia dowodów skala zbrodni pozostaje udokumentowana.
Postacie: Paul Blobel
Powstanie w getcie warszawskim
19 kwietnia 1943 r., wobec ostatecznej likwidacji getta, bojownicy Żydowskiej Organizacji Bojowej i Żydowskiego Związku Wojskowego podejmują walkę z siłami SS i policji. Niemcy tłumią powstanie do 16 maja, paląc getto dom po domu: około 13 tys. Żydów ginie na miejscu, około 50 tys. zostaje wywiezionych do obozów zagłady i pracy. Powstanie staje się symbolem żydowskiego oporu wobec ludobójstwa.
Postacie: Heinrich Himmler · Friedrich-Wilhelm Krüger
Likwidacja gett i akcja „Erntefest”
W 1943 r. Niemcy likwidują kolejne getta w okupowanej Polsce i na Wschodzie, mordując ich mieszkańców na miejscu lub wywożąc do ośrodków zagłady. 3 i 4 listopada 1943 r., w akcji o kryptonimie „Erntefest” („dożynki”), SS i policja rozstrzeliwują około 42 tys. Żydów w Majdanku, Poniatowej i Trawnikach — to największa pojedyncza operacja rozstrzeliwań przeprowadzona przez Niemców podczas wojny.
Postacie: Heinrich Himmler
Generalny Plan Wschodni i wysiedlenia Zamojszczyzny
Niemcy przystępują do realizacji Generalnego Planu Wschodniego — wizji wysiedlenia i wyniszczenia milionów Słowian pod niemieckie osadnictwo, której „naukowe” podstawy opracowuje Konrad Meyer. Pierwszym poligonem staje się Zamojszczyzna: na rozkaz Himmlera od listopada 1942 r. do marca 1943 r. wysiedlono ok. 110 tys. Polaków z 297 wsi, w tym ok. 30 tys. dzieci — część wywieziono do Auschwitz, część poddano „selekcji rasowej” i germanizacji. Akcją kieruje Odilo Globocnik.
Postacie: Heinrich Himmler · Odilo Globocnik · Konrad Meyer · Friedrich-Wilhelm Krüger
Zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne
W obozach koncentracyjnych lekarze SS prowadzą zbrodnicze doświadczenia na więźniach. W Ravensbrück Karl Gebhardt zaraża i okalecza więźniarki (m.in. Polki — tzw. „króliki”) w eksperymentach z sulfonamidami i przeszczepami kości; asystuje mu Herta Oberheuser. W Auschwitz i Ravensbrück Carl Clauberg prowadzi masowe sterylizacje, a Josef Mengele — selekcje i doświadczenia na bliźniętach. Instytut Ahnenerbe, administrowany przez Wolframa Sieversa, organizuje m.in. zbrodniczą „kolekcję szkieletów”. Całości pseudomedycznego aparatu patronuje Karl Brandt.
Postacie: Karl Gebhardt · Herta Oberheuser · Carl Clauberg · Josef Mengele · Wolfram Sievers · Karl Brandt
Zagłada Żydów węgierskich
Po zajęciu Węgier przez Niemcy (marzec 1944 r.) komando Adolfa Eichmanna organizuje wraz z węgierskimi władzami deportacje: od 15 maja do 9 lipca 1944 r. wywieziono około 440 tys. Żydów, w większości do Auschwitz-Birkenau, gdzie większość z nich zamordowano w komorach gazowych zaraz po przybyciu. Selekcje na rampie prowadzili lekarze SS, m.in. Josef Mengele, który w obozie dokonywał także zbrodniczych pseudoeksperymentów na więźniach.
Postacie: Adolf Eichmann · Rudolf Höss · Josef Mengele
Powstanie Warszawskie i zbrodnie na ludności cywilnej
Podczas tłumienia Powstania Warszawskiego (1 sierpnia – 2 października 1944 r.) siły niemieckie dopuszczają się masowych zbrodni wojennych na ludności cywilnej: w pierwszych dniach sierpnia na Woli rozstrzelano 40–50 tys. mieszkańców. W masakrach uczestniczy m.in. formacja Oskara Dirlewangera. Po kapitulacji powstania Niemcy wypędzają ludność i planowo burzą miasto.
Postacie: Oskar Dirlewanger · Heinrich Himmler
Marsze śmierci
Wobec zbliżającego się frontu SS ewakuuje obozy koncentracyjne w głąb Rzeszy. W styczniu 1945 r. około 56 tys. więźniów Auschwitz pędzonych jest pieszo w mrozie na zachód; wycieńczonych i niezdolnych do marszu eskorta morduje na miejscu. W marszach i transportach śmierci z ewakuowanych obozów giną dziesiątki tysięcy więźniów.
Postacie: Richard Glücks
Wyzwolenie obozów, kapitulacja, koniec reżimu
27 stycznia 1945 r. Armia Czerwona wyzwala Auschwitz; wiosną alianci docierają do Buchenwaldu, Bergen-Belsen, Dachau i Mauthausen, dokumentując skalę zbrodni. 30 kwietnia samobójstwo popełnia Hitler, dzień później Goebbels; 8 maja Niemcy kapitulują bezwarunkowo. Himmler odbiera sobie życie po aresztowaniu, pozostali przywódcy reżimu trafiają do alianckich aresztów w oczekiwaniu na proces.
Postacie: Adolf Hitler · Joseph Goebbels · Heinrich Himmler
Proces przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze
Od 20 listopada 1945 r. MTW sądzi w Norymberdze głównych zbrodniarzy niemieckich za zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Wyrok ogłoszony 1 października 1946 r. przynosi 12 kar śmierci (w tym zaocznie dla Martina Bormanna); Göring unika egzekucji, popełniając samobójstwo, pozostałych skazanych stracono 16 października 1946 r. Proces tworzy fundament współczesnego prawa karnego międzynarodowego.
Postacie: Hermann Göring · Joachim von Ribbentrop · Wilhelm Keitel · Ernst Kaltenbrunner · Alfred Rosenberg · Hans Frank · Wilhelm Frick · Julius Streicher · Fritz Sauckel · Alfred Jodl · Arthur Seyss-Inquart · Martin Bormann
Procesy następcze przed trybunałami norymberskimi (NMT)
W dwunastu procesach przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi w Norymberdze sądzeni są m.in. lekarze SS dokonujący zbrodniczych eksperymentów (Karl Brandt i Karl Gebhardt — skazani na śmierć), szef gospodarki obozowej SS Oswald Pohl, dowódcy Einsatzgruppen (Otto Ohlendorf i Paul Blobel — straceni w 1951 r.) oraz urzędnicy ministerstw Rzeszy, w tym Hans Lammers. Procesy dokumentują udział elit — lekarzy, prawników, przemysłowców i biurokratów — w zbrodniach reżimu.
Postacie: Karl Brandt · Karl Gebhardt · Oswald Pohl · Otto Ohlendorf · Paul Blobel · Hans Lammers
Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Polsce
Najwyższy Trybunał Narodowy sądzi w siedmiu procesach sprawców zbrodni popełnionych na ziemiach polskich: Arthura Greisera (stracony 1946), Amona Götha (stracony 1946), Rudolfa Hössa (stracony 16 kwietnia 1947 r. na terenie byłego obozu Auschwitz), załogę Auschwitz oraz Alberta Forstera (skazany na śmierć 1948, stracony 1952). Przed sądem w Łodzi staje Hans Biebow, zarządca getta łódzkiego (stracony 1947). Procesy te dokumentują ludobójstwo i terror okupacyjny wobec obywateli polskich — Żydów i Polaków.
Postacie: Arthur Greiser · Amon Göth · Rudolf Höss · Hans Biebow · Albert Forster
Proces Adolfa Eichmanna w Jerozolimie
Ujęty w Argentynie w maju 1960 r. Adolf Eichmann, organizator deportacji Żydów do ośrodków zagłady, staje 11 kwietnia 1961 r. przed sądem w Jerozolimie. Zeznania ponad stu ocalałych po raz pierwszy z taką siłą ukazują światu przebieg Zagłady. Skazany na śmierć 15 grudnia 1961 r., zostaje stracony 1 czerwca 1962 r.
Postacie: Adolf Eichmann
Procesy oświęcimskie we Frankfurcie nad Menem
Od 20 grudnia 1963 r. do sierpnia 1965 r. przed sądem przysięgłych we Frankfurcie odpowiada 22 esesmanów i funkcjonariuszy załogi Auschwitz; zeznaje około 360 świadków, w tym licznie ocalali. Zapadają wyroki dożywotniego i wieloletniego więzienia, a proces przełamuje powojenne milczenie społeczeństwa RFN wokół zbrodni. Wielu sprawców — jak ukrywający się w Ameryce Południowej Josef Mengele — nigdy nie stanęło przed sądem.
Postacie: Josef Mengele
Proces Franza Stangla w Düsseldorfie
Franz Stangl, komendant ośrodków zagłady w Sobiborze i Treblince, ekstradowany z Brazylii w 1967 r., staje w 1970 r. przed sądem w Düsseldorfie. 22 grudnia 1970 r. zostaje skazany na dożywotnie więzienie za współudział w zamordowaniu około 900 tys. ludzi w Treblince. Umiera w więzieniu w czerwcu 1971 r.; jego proces zamyka epokę wielkich postępowań przeciwko komendantom ośrodków zagłady.
Postacie: Franz Stangl
Okupowana Polska — rozszerzenie fali 3
Uzupełniająca chronologia operacji, miejsc i wydarzeń powiązanych z nowymi profilami.
Intelligenzaktion
Zbiorcze określenie niemieckich działań z 1939–1940 roku wymierzonych w polskie elity polityczne, społeczne, religijne i zawodowe, realizowanych regionalnie przez Sipo/SD, SS, policję i Selbstschutz.
Profile fali 3: Werner Best · Lothar Beutel · Ernst Damzog · Udo von Woyrsch · Rudolf Tröger · Emanuel Schäfer
Operacja Tannenberg
Przygotowana przed napaścią na Polskę operacja aparatu bezpieczeństwa obejmująca identyfikację, zatrzymywanie i eliminowanie osób uznanych za przeciwników niemieckiej okupacji; stanowi ramę dla działań Einsatzgruppen w 1939 roku.
Profile fali 3: Werner Best · Lothar Beutel · Ernst Damzog · Udo von Woyrsch · Emanuel Schäfer
Intelligenzaktion Pommern
Regionalny zespół działań eksterminacyjnych na Pomorzu w 1939 i 1940 roku, wykonywany przez EK 16, SS, Selbstschutz i policję pod kierownictwem władz okręgu.
Profile fali 3: Richard Hildebrandt · Rudolf Tröger · Friedrich Class · Kurt Eimann
Akcja AB
Nadzwyczajna akcja represyjna w Generalnym Gubernatorstwie wymierzona w polskie elity i środowiska uznawane za zdolne do organizacji oporu, realizowana przez administrację, Sipo/SD i policję.
Profile fali 3: Josef Meisinger · Ludwig Hahn · Otto Wächter · Max Daume
Piaśnica – miejsce masowych egzekucji
Kompleks miejsc egzekucji w Lasach Piaśnickich, istotny jako węzeł łączący EK 16, SS-Wachsturmbann Eimann, Selbstschutz, policję i władze okręgu.
Profile fali 3: Richard Hildebrandt · Rudolf Tröger · Friedrich Class · Kurt Eimann
Palmiry – miejsce masowych egzekucji
Miejsce egzekucji więźniów politycznych i przedstawicieli polskich elit z dystryktu warszawskiego, silnie związane z Akcją AB i aparatem Pawiaka.
Profile fali 3: Josef Meisinger · Ludwig Hahn · Walter Stamm
Wysiedlenia Zamojszczyzny
Program wysiedlenia ludności, selekcji rasowej, rozdzielania rodzin, deportacji i osadnictwa niemieckiego na Zamojszczyźnie, realizowany przez SS, policję, UWZ i administrację okupacyjną.
Profile fali 3: Hermann Krumey · Richard Wendler · Werner Lorenz · Otto Hofmann
Rzeź Woli
Zespół masowych zbrodni na ludności cywilnej warszawskiej Woli w pierwszych dniach sierpnia 1944 roku, dokonywanych w ramach tłumienia Powstania przez grupy bojowe SS, policji i formacje pomocnicze.
Profile fali 3: Heinz Reinefarth · Alfred Spilker · Ludwig Hahn
Zbrodnie w szpitalach warszawskich podczas Powstania
Kategoria łącząca udokumentowane mordy pacjentów i personelu oraz brutalne wypędzenia ze szpitali w różnych dzielnicach Warszawy; nie powinna zacierać odrębności miejsc i jednostek.
Profile fali 3: Heinz Reinefarth · Paul Otto Geibel · Bronislav Kaminski
Dulag 121 Pruszków i system wypędzeń ludności Warszawy
Obóz przejściowy i węzeł systemu wypędzania, selekcji i dalszych deportacji mieszkańców Warszawy po oraz w trakcie tłumienia Powstania.
Profile fali 3: Paul Otto Geibel · Heinz Reinefarth · Max Frauendorfer
Fala 4 — łańcuchy aparatu okupacji
Chronologia łączy decyzje administracyjne, placówki policyjne, logistykę grabieży i wykonanie zbrodni.
Bydgoszcz: przejście od władzy wojskowej do policyjnego terroru
Miejsce, w którym jesienią 1939 roku kolejne struktury Wehrmachtu, Einsatzgruppen, Gestapo i Selbstschutzu tworzyły powiązany, lecz kompetencyjnie odrębny system aresztowań, selekcji i egzekucji.
Powiązane profile: Walter Braemer · Jakob Lölgen · Rudolf Tröger
Zarządzenie o utworzeniu getta łódzkiego
Połączony mechanizm decyzji rejencji, zarządu miejskiego, administracji getta i Gestapo: od utworzenia oraz izolacji getta po wyzysk, grabież i deportacje do Kulmhof.
Powiązane profile: Friedrich Uebelhoer · Werner Ventzki · Hans Biebow · Otto Bradfisch · Günter Fuchs
Sonderkommando Lange morduje pacjentów zakładów psychiatrycznych
Specjalne komando Policji Bezpieczeństwa dowodzone przez Herberta Langego, mordujące pacjentów zakładów psychiatrycznych w Kraju Warty, a następnie stanowiące rdzeń personelu i doświadczenia użytego w Kulmhof.
Powiązane profile: Herbert Lange · Wilhelm Koppe · Arthur Greiser
Policyjny sąd doraźny obraduje w bloku 11 Auschwitz
Organ Policji Bezpieczeństwa wydający w przyspieszonym trybie wyroki wobec osób uznanych za wrogów okupanta. Posiedzenia w bloku 11 Auschwitz kończyły się często natychmiastową egzekucją.
Powiązane profile: Rudolf Mildner · Maximilian Grabner
Werterfassung przejmuje mienie po deportowanych z getta warszawskiego
Aparat ewidencjonowania, sortowania i transferu mienia zrabowanego deportowanym i zamordowanym mieszkańcom getta warszawskiego; gospodarcza i logistyczna część likwidacji getta.
Powiązane profile: Franz Konrad · Jürgen Stroop · Ludwig Hahn
Ponowne uruchomienie Kulmhof i transporty z Łodzi
Odtworzenie przez Sonderkommando Bothmanna infrastruktury mordu w 1944 roku i wznowienie deportacji mieszkańców getta łódzkiego do samochodów gazowych.
Powiązane profile: Hans Bothmann · Arthur Greiser · Otto Bradfisch · Günter Fuchs
Likwidacja więzienia Radogoszcz
Niemieckie więzienie w okupacyjnej Łodzi, miejsce systematycznej przemocy, tortur i śmierci osadzonych; podczas likwidacji w styczniu 1945 roku załoga dokonała masakry więźniów.
Powiązane profile: Walter Pelzhausen · Otto Bradfisch