VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Erich von Manstein

skazany / więzienie (1949) 1887–1973

Erich von Manstein był jednym z najwyżej postawionych dowódców Wehrmachtu — feldmarszałkiem, dowódcą 11. Armii, a następnie grup armii na froncie wschodnim. Podległe mu wojska współdziałały na Krymie z Einsatzgruppe D w mordowaniu Żydów, a on sam wydawał rozkazy usprawiedliwiające zbrodnie na ludności cywilnej i jeńcach. Skazany w 1949 r. przez brytyjski trybunał wojskowy, stał się jednym z filarów obalonego później mitu „czystego Wehrmachtu”.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Erich von Manstein (urodzony jako Fritz Erich von Lewinski, adoptowany przez rodzinę von Manstein) był zawodowym oficerem, wywodzącym się z pruskiej arystokracji wojskowej. Nigdy nie wstąpił formalnie do NSDAP ani SS, lecz swoją karierę i pozycję w pełni związał z machiną wojenną III Rzeszy. We wrześniu 1941 r. objął dowództwo 11. Armii, która prowadziła działania na Ukrainie i na Krymie; w 1942 r. otrzymał stopień feldmarszałka, a od jesieni 1942 do wiosny 1944 r. dowodził kolejno Grupą Armii „Don” i Grupą Armii „Południe”.

Front wschodni nie był dla dowództwa Wehrmachtu wyłącznie teatrem operacji wojskowych — był przestrzenią realizacji nazistowskiej polityki eksterminacji. Manstein działał w ramach systemu wyznaczonego przez „rozkazy zbrodnicze” (m.in. rozkaz o komisarzach i rozkaz o jurysdykcji), a jego sztab pozostawał w stałym kontakcie z jednostkami policyjnymi i SS operującymi na tyłach. To czyni z niego przykład dowódcy, który nie tylko tolerował, ale i firmował swoim autorytetem zbrodnie popełniane w jego strefie odpowiedzialności.

Postać Mansteina rozbija powojenny mit „czystego Wehrmachtu” — legendę, według której regularne wojsko miało jakoby stać z boku, gdy zbrodnie popełniały wyłącznie SS i Einsatzgruppen. Dokumentacja jego procesu i badania historyczne pokazują, że najwyższe dowództwo armii było integralną częścią aparatu zbrodni.

Zbrodnie i ofiary

20 listopada 1941 r. Manstein podpisał skierowany do 11. Armii rozkaz, który wzywał do zniszczenia „żydowsko-bolszewickiego systemu” i głosił, że żołnierz musi mieć „zrozumienie dla konieczności surowej pokuty wobec żydostwa”. Rozkaz ten ideologicznie legitymizował mordy na ludności żydowskiej i utożsamiał Żydów z wrogiem, którego należy tępić. W strefie działań 11. Armii operowała Einsatzgruppe D pod dowództwem Otto Ohlendorfa, która dokonywała masowych rozstrzeliwań Żydów; jej dowódca zeznawał później, że armia Mansteina „była aktywnie zaangażowana” w te działania.

Do zbrodni w strefie odpowiedzialności Mansteina należały m.in.:

  • współdziałanie 11. Armii z Einsatzgruppe D w masowych mordach Żydów na Krymie — według materiałów procesowych rozstrzelano tam ok. 22,5 tys. Żydów we wrześniu i ok. 21 tys. w listopadzie 1941 r.;
  • egzekucje jeńców sowieckich oraz ich śmierć w wyniku głodu, wyczerpania i złego traktowania;
  • wykonywanie „rozkazu o komisarzach” — rozstrzeliwanie wziętych do niewoli komisarzy politycznych;
  • egzekucje ludności cywilnej oraz deportacje mieszkańców na roboty przymusowe;
  • polityka „spalonej ziemi” i zmuszanie jeńców oraz cywilów do budowy umocnień.
ok. 82 tys. ofiar (przedział 30–150 tys.)

Szacunek obejmuje ofiary mordów na Żydach, jeńcach i cywilach w strefie odpowiedzialności wojsk dowodzonych przez Mansteina; liczby te są rzędem wielkości, a nie precyzyjnym bilansem. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po wojnie Manstein trafił do niewoli brytyjskiej. Od 23 sierpnia do 19 grudnia 1949 r. był sądzony przed brytyjskim trybunałem wojskowym w Hamburgu. Postawiono mu 17 zarzutów dotyczących zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości — m.in. odpowiedzialności za egzekucje jeńców i cywilów, deportacje na roboty przymusowe, wykonywanie „rozkazu o komisarzach” oraz niedopełnienie obowiązku ochrony ludności. Sąd uznał go winnym 9 z 17 zarzutów i skazał na 18 lat więzienia.

Wyrok szybko złagodzono do 12 lat, a Manstein — po interwencjach politycznych i wojskowych na Zachodzie — został zwolniony 7 maja 1953 r., odsiedziawszy w rzeczywistości mniej niż cztery lata. W kolejnych latach współtworzył zachodnioniemieckie siły zbrojne jako doradca i opublikował wspomnienia, które umacniały mit „czystego Wehrmachtu”. Zmarł jako wolny człowiek w 1973 r. Jego pobłażliwe potraktowanie do dziś jest przykładem niepełnego rozliczenia zbrodni dowództwa niemieckiej armii.

Uwagi o niepewności: dane w tej kartotece opierają się na konsensusie trzech niezależnych kwerend źródłowych. Data dzienna śmierci bywa podawana rozbieżnie (9, 10 lub 11 czerwca 1973 r.) — Manstein zmarł w nocy z 9 na 10 czerwca; przyjęto tu 10 czerwca za angielską Wikipedią. Szacunek liczby ofiar (przedział 30–150 tys.) jest rzędem wielkości obejmującym zbrodnie w całej strefie odpowiedzialności podległych mu wojsk, a nie osobiście przez niego wykonane egzekucje. Przynależność do kręgu VI („Tryby wojny i gospodarki”) była w kwerendach zgodna między źródłami.

Źródła