VI Krąg VI z VII
Tryby wojny i gospodarki
Ministrowie, dowództwo wojskowe, prawnicy i finansiści — machina umożliwiająca zbrodnie.
Krąg VI obejmuje ludzi, którzy nie stali osobiście przy dołach egzekucyjnych, lecz to ich urzędy, rozkazy, ustawy i budżety wprawiały w ruch machinę zbrodni. Wspólnym mianownikiem jest odpowiedzialność za tworzenie i utrzymywanie systemu: dyplomacja wojny napastniczej, firmowanie zbrodniczych rozkazów naczelnego dowództwa Wehrmachtu, prawne podstawy terroru i wykluczenia, „zagłada przez pracę” wymierzana rękami sądownictwa oraz rabunek mienia ofiar Zagłady prowadzony przez ministerstwo gospodarki i Reichsbank. Zasiadali tu ministrowie spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, sprawiedliwości i gospodarki, feldmarszałkowie i admirałowie, szefowie kancelarii oraz prezes banku centralnego. To zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i współudział w ludobójstwie popełniane za biurkiem i podpisem. Powojenne rozliczenia okazały się nierówne: część odpowiedziała przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze i została skazana na śmierć, inni otrzymali kary więzienia i dożyli wolności po latach, a jeden odebrał sobie życie w niewoli, uchodząc procesowi. Kontrast między skalą odpowiedzialności a wymiarem kary pozostaje przestrogą.

Wilhelm Keitel
1882–1946Szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW); firmował zbrodnicze rozkazy.
stracony w 1946 r.
Joachim von Ribbentrop
1893–1946Minister spraw zagranicznych III Rzeszy; dyplomacja wojny napastniczej i deportacji Żydów.
stracony w 1946 r.
Baldur von Schirach
1907–1974Przywódca Hitlerjugend i gauleiter Wiednia; deportacje wiedeńskich Żydów.
skazany; zmarł w 1974 r.
Otto Georg Thierack
1889–1946Minister sprawiedliwości Rzeszy i prezes Trybunału Ludowego; „zagłada przez pracę”
samobójstwo w niewoli (1946)
Wilhelm Frick
1877–1946Minister spraw wewnętrznych Rzeszy; twórca prawnych podstaw terroru i wykluczenia Żydów.
stracony w 1946 r.
Alfred Jodl
1890–1946Szef sztabu operacyjnego OKW; sygnatariusz zbrodniczych rozkazów, stracony w Norymberdze.
stracony w 1946 r.
Karl Dönitz
1891–1980Naczelny dowódca Kriegsmarine i następca Hitlera jako głowa państwa
skazany; zmarł w 1980 r.
Walther Funk
1890–1960Minister gospodarki Rzeszy i prezes Reichsbanku; rabunek mienia ofiar Zagłady
skazany; zmarł w 1960 r.
Hans Lammers
1879–1962Szef Kancelarii Rzeszy i doradca prawny Hitlera; skazany w procesie ministerstw
skazany; zmarł w 1962 r.
Carl Krauch
1887–1968Przewodniczący rady nadzorczej IG Farben i pełnomocnik Planu Czteroletniego
skazany / więzienie (1968)
Roland Freisler
1893–1945Prezes nazistowskiego Trybunału Ludowego; symbol sądowego terroru politycznego
zginął w czasie wojny (1945)
Walter von Reichenau
1884–1942Feldmarszałek Wehrmachtu, dowódca 6. Armii, autor rozkazu o surowości
los powojenny (1942)
Alfried Krupp
1907–1967Jedyny właściciel i szef koncernu zbrojeniowego Krupp, sprawca pracy niewolniczej.
skazany / więzienie (1967)
Erich von Manstein
1887–1973Feldmarszałek Wehrmachtu; dowódca 11. Armii i grup armii na froncie wschodnim
skazany / więzienie (1973)Oswald Rothaug
1897–1967Nazistowski sędzia, prezes Sądu Specjalnego w Norymberdze; sprawca sądowych mordów
skazany / więzienie (1967)
Otto Ambros
1901–1990Dyrektor IG Farben; twórca zakładów Buna przy Auschwitz-Monowitz i szef produkcji broni chemicznej
skazany / więzienie (1990)
Bruno Tesch
1890–1946Chemik i współwłaściciel Testy — dostawcy Cyklonu B do komór gazowych
stracony (1946)
Franz Böhme
1885–1947Generał Wehrmachtu, dowódca w Serbii; autor rozkazu odwetu 100:1
samobójstwo (1947)
Walther Dürrfeld
1899–1967Dyrektor techniczny i kierownik budowy zakładów IG Farben w Auschwitz-Monowitz
skazany / więzienie (1967)Kurt Eimann
1899–1980dowódca SS-Wachsturmbann „Eimann”
skazany / więzienieFriedrich Class
1899–1945kierownik gdyńskiej ekspozytury Einsatzkommando 16 i Gestapo
uniknął pełnego rozliczeniaMax Daume
1894–1947oficer Ordnungspolizei w Warszawie odpowiedzialny za represje i egzekucje zakładników
stracony (1947).jpg?width=400)
Bruno Müller
1905–1960dowódca Einsatzkommando 2/I i komendant Sipo/SD w Krakowie
uniknął pełnego rozliczeniaGerulf Mayer
1910–?dowódca Gendarmerie-Hauptmannschaft Kielce
uniknął pełnego rozliczeniaKarl Essig
1908–?kierownik placówki Sipo/SD w Kielcach
uniewinniony / brak pełnego rozliczeniaAlfred Spilker
1908–1945dowódca Sonderkommando Spilker w Warszawie
zginął (1945)Peter Paulsen
1902–1985archeolog SS kierujący Sonderkommando Paulsen
uniknął pełnego rozliczeniaErwin Wester
1898–1948przewodniczący niemieckiego Sądu Specjalnego w Stanisławowie
uniknął pełnego rozliczeniaHorst Neubauer
1897–1981sędzia niemieckiego Sądu Specjalnego w Łodzi
uniknął pełnego rozliczeniaJakob Lölgen
1897–1980dowódca wydzielonego komanda Einsatzkommando 16 w Bydgoszczy
uniewinniony w 1966 r.Werner Ventzki
1906–2004nadburmistrz okupacyjnej Łodzi i urzędnik administracji Kraju Warty
niesądzony; kariera urzędnicza w RFNWalter Pelzhausen
1891–1948komendant więzienia policyjnego Radogoszcz w Łodzi
stracony w 1948 r.
Heinz Auerswald
1908–1970komisarz do spraw dzielnicy żydowskiej w Warszawie
śledztwo bez procesu; zmarł w 1970 r.Hermann Worthoff
1910–1982kierownik referatu żydowskiego Gestapo w Lublinie i dowódca komanda likwidacyjnego
skazany na 8 lat w 1975 r.
Franz Konrad
1906–1952kierownik Werterfassung — aparatu grabieży mienia w getcie warszawskim
stracony w 1952 r.Gustav Abb
1886–1945kierownik Głównego Zarządu Bibliotek w Generalnym Gubernatorstwie
zginął w 1945 r.; niesądzonyFranz Schlegelberger
1876–1970sekretarz stanu (1931–1942) i p.o. ministra sprawiedliwości Rzeszy (1941–1942)
dożywocie; w 1951 r. zgoda na warunkowe zwolnienie z przyczyn zdrowotnychGünter Fuchs
1911–?kierownik referatu II B Gestapo w Łodzi odpowiedzialnego za sprawy żydowskie
dożywocie w 1963 r.Fritz Gustav Friedel
1891–1952kierownik referatu żydowskiego Gestapo w Białymstoku
skazany na śmierć; stracony w 1952 r.
Werner Kampe
1911–1974Kreisleiter NSDAP oraz komisarz miejski, następnie nadburmistrz okupacyjnej Bydgoszczy
objęty powojennym śledztwem; brak ustalonego prawomocnego skazania
Wilhelm Rosenbaum
1915–1984komendant szkoły Policji Bezpieczeństwa i SD w Rabce
skazany na dożywocie; później warunkowo zwolniony
Johann Niemann
1913–1943zastępca komendanta niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze
zabity podczas powstania więźniów w Sobiborze w 1943 r.
Erich Fuchs
1902–1980technik akcji „T4” i akcji „Reinhardt”, związany z instalowaniem urządzeń gazowania
skazany w Hagen na 4 lata więzienia; zmarł w 1980 r.Georg Wippern
1909–1993kierownik SS-Standortverwaltung Lublin, odpowiedzialny za ewidencję i transfer zrabowanego mienia
brak ustalonego skazania w wykorzystanych źródłach; zmarł w 1993 r.Walter Caspar Többens
1909–1954niemiecki przedsiębiorca wykorzystujący pracę przymusową w getcie warszawskim i Poniatowej
po wojnie skazany, później uznany za „Mitläufer”; zmarł w 1954 r.
Emil Puhl
1889–1962wiceprezes Reichsbanku odpowiedzialny za wykonanie ustaleń z SS dotyczących zrabowanych wartości
skazany w Norymberdze na 5 lat więzienia; zmarł w 1962 r.Ernst Lautz
1887–1979naczelny prokurator Trybunału Ludowego w Berlinie
skazany na 10 lat; zwolniony w 1951 r.Günther Joël
1903–1978referent Ministerstwa Sprawiedliwości Rzeszy do spraw karnych, później prokurator generalny w Hamm
skazany na 10 lat; zwolniony w 1951 r.Waldemar Macholl
1900–1949komisarz policji granicznej w Suwałkach, następnie kierownik referatu IV A-3 Gestapo w Białymstoku do zwalczania ruchu oporu
skazany na śmierć w Polsce; wyrok wykonano 15 lipca 1949 r.Hellmuth Holland
1898–?kierownik Niemieckiej Prokuratury w Piotrkowie i oskarżyciel przed Sądem Specjalnym w Piotrkowie
dwukrotnie skazany w Polsce; kara łączna 8 lat; po zwolnieniu pracował w sądownictwie RFNGerhard Pchalek
1910–1980prokurator przed sądami specjalnymi w Bielsku i Katowicach oraz w prokuraturze przy Wyższym Sądzie Krajowym w Katowicach
skazany w NRD na 4 lata; warunkowo zwolniony w 1962 r.
Friedrich Flick
1883–1972właściciel i dominujący kierownik koncernu Flicka, jednego z głównych kompleksów przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego Rzeszy
skazany na 7 lat; przedterminowo zwolniony w 1950 r.Georg-Hans Reinhardt
1887–1963dowódca 3. Grupy Pancernej, następnie 3. Armii Pancernej i pełniący obowiązki dowódcy Grupy Armii „Środek”
skazany na 15 lat więzienia; zwolniony w 1952 r.
Karl von Roques
1880–1949dowódca tyłowego obszaru Grupy Armii „Południe”, następnie tyłowego obszaru Grupy Armii A
skazany na 20 lat; zmarł podczas odbywania kary w 1949 r.
Max von Schenckendorff
1875–1943dowódca tyłowego obszaru Grupy Armii „Środek” i organizator konferencji antypartyzanckiej w Mohylewie
zmarł w 1943 r.; nie był sądzony
Hermann Reinecke
1888–1973szef Allgemeines Wehrmachtamt w OKW, odpowiedzialny za centralne dyrektywy dotyczące jeńców wojennych
skazany w 1948 r. na dożywotnie więzienie; zwolniony w październiku 1954 r.
Walter Warlimont
1894–1976szef Wydziału Obrony Krajowej i zastępca szefa Sztabu Operacyjnego Wehrmachtu w OKW
skazany na dożywocie; kara zmieniona na 18 lat; zwolniony w 1954 r.
Rudolf Lehmann
1890–1955szef Wydziału Prawnego OKW i Generaloberstabsrichter, współtwórca prawnych ram terroru wojennego
skazany na 7 lat; przedterminowo zwolniony w 1950 r.
Wilhelm List
1880–1971dowódca 12. Armii i Wehrmachtbefehlshaber Südost podczas okupacji Jugosławii i Grecji
skazany w 1948 r. na dożywotnie więzienie; zwolniony w grudniu 1952 r.
Karl Rasche
1892–1951członek zarządu Dresdner Bank odpowiedzialny za ekspansję banku, finansowanie przedsiębiorstw SS i przejmowanie aktywów w okupowanej Europie
skazany na 7 lat; zwolniony w 1950 r.
Paul Pleiger
1899–1985prezes Reichswerke Hermann Göring i kierownik gospodarki węglowej wykorzystujący przydziały pracy przymusowej oraz przedsięwzięcia z SS
skazany na 15 lat; kara zmniejszona do 10 lat; zwolniony w 1951 r.Helmut Ortwin Pohl
1901–1997oficer sztabu Odila Globocnika uczestniczący w deportacjach i przesiedleniach w dystrykcie lubelskim w pierwszej połowie 1942 roku
oskarżony; proces przerwany i umorzony bez wyroku
Walter Andreas Hofer
1893–1975główny doradca i agent artystyczny Hermanna Göringa, organizujący zakup, konfiskatę i wymianę zagrabionych dzieł
skazany zaocznie we Francji na 10 lat; kary nie odbył
Heinrich Bütefisch
1894–1969członek zarządu IG Farben odpowiedzialny za zakłady Auschwitz-Monowitz i przedsięwzięcia górnicze wykorzystujące więźniów
skazany na 6 lat za pracę niewolniczą; zwolniony w 1951 r.Hans-Joachim Rehse
1902–1969sędzia pierwszego senatu Volksgerichtshof współdecydujący o represyjnych wyrokach śmierci pod przewodnictwem Rolanda Freislera
wyrok 5 lat uchylony; w ponownym procesie uniewinniony; rewizja zakończona po jego śmierci
Ernst Woermann
1888–1979szef Wydziału Politycznego i podsekretarz stanu w Auswärtiges Amt uczestniczący w administracyjnym zatwierdzaniu deportacji Żydów z Francji
ostatecznie skazany w punkcie 5 na 5 lat; zwolniony w 1950 r.
Friedrich Christiansen
1879–1972dowódca Wehrmachtu w okupowanej Holandii
skazany w 1948 r. na 12 lat więzienia; zwolniony po darowaniu reszty karyFriedrich-Wilhelm Müller
1897–1947dowódca 22. Dywizji Piechoty i komendant Twierdzy Kreta
skazany w Grecji na śmierć; rozstrzelany 20 maja 1947 r.
Robert Ritter
1901–1951lekarz i psychiatra dziecięcy; kierownik placówki, która rejestrowała i pseudonaukowo klasyfikowała Romów i Sinti na potrzeby nazistowskiego aparatu prześladowań
nieosądzony; postępowanie przygotowawcze wszczęte we Frankfurcie w 1950 r. umorzono
Fritz ter Meer
1884–1967członek zarządu i przewodniczący komitetu technicznego IG Farben; skazany za grabież mienia w krajach okupowanych i udział w pracy przymusowej
skazany w procesie IG Farben za punkty II i III na 7 lat więzienia; zwolniony w 1950 r.Adolf Theuer
1920–1947sanitariusz SS i członek zespołu dezynfekcyjnego w KL Auschwitz; uczestnik operacji gazowania
skazany na śmierć; stracony 23 kwietnia 1947 w OpawieAdolf Winkelmann
1887–1947lekarz obozowy w KL Ravensbrück; uczestnik selekcji więźniarek
uznany za winnego; zmarł 1 lutego 1947 przed wymierzeniem karyAdolf Zutter
1889–1947adiutant komendanta KL Mauthausen; ogniwo obiegu rozkazów egzekucyjnych
kara śmierci 13 maja 1946; stracony 27 maja 1947Albert Kesselring
1885–1960feldmarszałek; naczelny dowódca na południowym zachodzie i dowódca Grupy Armii C we Włoszech
kara śmierci 1947; zamieniona na dożywocie; zwolniony 1952Alfred Ittner
1907–1976członek załogi Sobiboru; kasjer odbierający mienie ofiar przed komorą gazową
skazany w 1966 na cztery lata więzienia za pomocnictwo w masowym mordzieAlfred Trzebinski
1902–1946lekarz SS w KL Neuengamme; uczestnik mordu w Bullenhuser Damm
kara śmierci 3 maja 1946; stracony 8 października 1946Alice Orlowski
1903–1976nadzorczyni SS w Majdanku, Płaszowie i Auschwitz-Birkenau
skazana na 15 lat więzienia 22 grudnia 1947; zwolniona 1957Anneliese Kohlmann
1921–1977nadzorczyni w podobozach Neuengamme Neugraben i Tiefstack
skazana w 1946 na dwa lata więzieniaAnton Dostler
1891–1945generał Wehrmachtu; dowódca LXXV Korpusu Armijnego we Włoszech
skazany na śmierć; rozstrzelany 1 grudnia 1945Curt Rothenberger
1896–1959nazistowski prawnik, prezes sądu apelacyjnego w Hamburgu i sekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Rzeszy
skazany w procesie prawników na siedem lat więzienia; zmarł śmiercią samobójczą w 1959 r.Eberhard von Mackensen
1889–1969dowódca 14. Armii Wehrmachtu we Włoszech, skazany w sprawie masakry w Fosse Ardeatine
kara śmierci za udział w masakrze w Fosse Ardeatine; zamieniona na dożywocie; zwolniony w 1952 r.Elisabeth Marschall
1886–1947Oberschwester w KL Ravensbrück, odpowiedzialna za obowiązki selekcyjne i nadzór w obozowej izbie chorych
skazana na śmierć w pierwszym procesie Ravensbrück; stracona 2 maja 1947 r.Emma Zimmer
1888–1948nadzorczyni obozowa w Ravensbrück i Auschwitz-Birkenau
skazana na śmierć; stracona w 1948 r. w Hameln
Erhard Milch
1892–1972sekretarz stanu Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy; feldmarszałek Luftwaffe
winny zarzutów I i III; niewinny zarzutu II; dożywocie zamienione na 15 latErich Bauer
1900–1980funkcjonariusz Sobiboru; operator silnika komór gazowych
kara śmierci zastąpiona dożywociem; zmarł w więzieniu w 1980 r.Ernst von Weizsäcker
1882–1951sekretarz stanu w Auswärtiges Amt uczestniczący w administracyjnym zatwierdzaniu deportacji Żydów
skazany w 1949 roku; siedem lat zmniejszone do pięciu; zwolniony w 1950 rokuErwin Lambert
1909–1976specjalista budowlany akcji „T4” i akcji „Reinhardt” uczestniczący w budowie komór gazowych
skazany w 1965 roku na cztery lata więzieniaFerdinand Schörner
1892–1973feldmarszałek Wehrmachtu skazany za bezprawne zabójstwo i usiłowania zabójstwa podległych żołnierzy
skazany w 1957 roku na cztery lata i sześć miesięcy więzieniaFranz Romeikat
1904–1973funkcjonariusz załogi KL Auschwitz związany z magazynem odzieżowym i grabieżą mienia ofiar
skazany w 1947 roku na 15 lat więzienia; zwolniony w 1956 rokuFranz Suchomel
1907–1979członek niemieckiej załogi obozu zagłady Treblinka, kierownik komanda więźniów sortujących mienie ofiar
skazany w Düsseldorfie na sześć lat więzienia za pomocnictwo we wspólnym mordzie na co najmniej 300 000 ludziGreta Bösel
1908–1947nadzorczyni przydziału pracy więźniarek w KL Ravensbrück
skazana na śmierć; stracona 2 maja 1947 r. w HamelnGustav Krupp von Bohlen und Halbach
1870–1950szef koncernu Krupp i przewodniczący zbiórki przemysłu na rzecz Hitlera
oskarżony przed MTW, lecz nieosądzony z powodu niezdolności zdrowotnej; bez wyrokuGustav Hermann Sorge
1911–1978Rapportführer KL Sachsenhausen, sprawca przemocy i zabójstw więźniów
skazany w procesie Sachsenhausen i ponownie w Bonn; dożywocie + 15 latHans Koch
1912–1955członek załogi Auschwitz wprowadzający Cyklon B
Skazany na dożywocie w pierwszym procesie oświęcimskim; zmarł w więzieniu w 1955 r.Hans Reiter
1881–1969kierownik nazistowskiej administracji zdrowia i uczestnik planowania eksperymentów
Internowany i przesłuchiwany po wojnie, lecz nieoskarżony i nieskazany.Hans Stark
1921–1991blokowy i funkcjonariusz Gestapo obozowego Auschwitz
Skazany we Frankfurcie jako współsprawca zabójstw na 10 lat pozbawienia wolności według prawa dla nieletnich.Hans von Salmuth
1888–1962generał Wehrmachtu skazany w procesie wyższego dowództwa
skazany na dwadzieścia lat więzienia w 1948 r.; kara złagodzona, zwolniony w 1953 r.Helmut Poppendick
1902–1994Helmut Poppendick, lekarz SS i urzędnik RuSHA, skazany wyłącznie za członkostwo w zbrodniczej SS
skazany na 10 lat wyłącznie za członkostwo w zbrodniczej SSJohann Pauls
1908–1946podoficer SS, dowódca komanda pracy Stutthof
Skazany na śmierć w pierwszym procesie stutthofskim; stracony 4 lipca 1946 r.Josef Altstötter
1892–1979wysoki urzędnik wymiaru sprawiedliwości, SS-Oberführer
Uniewinniony w punktach dotyczących zbrodni wojennych i przeciw ludzkości; skazany na pięć lat za świadome członkostwo w SS.Karl-Adolf Hollidt
1891–1985generał Wehrmachtu skazany w procesie naczelnego dowództwa
W procesie naczelnego dowództwa uznano go za winnego zbrodni wojennych i przeciw ludzkości oraz skazano na 5 lat więzienia.Oskar Gröning
1921–2018funkcjonariusz Häftlingsgeldverwaltung i strażnik rampy Auschwitz
Dnia 2015-07-15 skazano go na 4 lata więzienia za pomocnictwo w mordzie w 300000 przypadkach. Rewizję oddalono 2016-09-20, a skargę na odmowę odroczenia kary 2017-12-21; zmarł w szpitalu 2018-03-09 przed osadzeniem.Otto Wagener
1888–1971dowódca wojskowy i gubernator wojskowy włoskiego Dodekanezu
W 1948 r. włoski sąd wojskowy skazał go na 15 lat więzienia.Otto Stadie
1897–1977Stabsscharführer i kierownik administracyjny personelu w ośrodku zagłady Treblinka
Skazany 3 września 1965 r. na 7 lat więzienia; wyrok utrzymano 30 czerwca 1970 r.Werner Alfred Berger
1901–1964esesman z Kommando 99 wykonującego egzekucje w KL Buchenwald
Skazany na dożywotnie więzienie w 1947 r.; zmarł w 1964 r.; dalszy przebieg wykonania kary pozostaje nieustalony w przywołanych źródłach.Wilhelm Bahr
1907–1946sanitariusz SS w KL Neuengamme, uczestnik zabójstwa jeńców radzieckich gazem
Skazany na śmierć w pierwszym procesie Neuengamme w 1946 r. i stracony 8 października 1946 r.Wilhelm Dreimann
1904–1946Rapportführer SS w KL Neuengamme i uczestnik mordu przy Bullenhuser Damm
Skazany na śmierć w pierwszym procesie Neuengamme w 1946 r. i stracony 8 października 1946 r.Anton Endres
1909–1946sanitariusz SS w rewirze więźniarskim KL Dachau
Uznany za winnego w głównym procesie Dachau w 1945 r. i stracony 28 maja 1946 r.Irmgard Furchner
1925–2025stenotypistka w komendanturze KL Stutthof
20 grudnia 2022 r. skazana za pomocnictwo w zabójstwie w 10 505 przypadkach i usiłowaniu zabójstwa w 5 przypadkach na karę 2 lat pozbawienia wolności w zawieszeniu; 20 sierpnia 2024 r. Bundesgerichtshof oddalił jej rewizję.Johann Frahm
1901–1946esesman w Neuengamme i Bullenhuser Damm
31 lipca 1946 r. brytyjski sąd wojskowy skazał go na śmierć; 11 października 1946 r. wyrok wykonano w Hameln.Martin Sommer
1915–1988nadzorca aresztu i morderca więźniów w Buchenwaldzie
3 lipca 1958 r. skazany za 25 morderstw na dożywocie; 5 maja 1959 r. Bundesgerichtshof oddalił rewizję. Wykonywanie kary przerwano ze względów zdrowotnych, lecz nie zwolniono go warunkowo.
Walter Kuntze
1883–1960dowódca Wehrmachtu na Bałkanach
19 lutego 1948 r. uznany za winnego w punktach I, III i IV i skazany na dożywotnie więzienie; w lutym 1953 r. zwolniony ze względów medycznych bez uchylenia skazania.