Źródła i metodologia

Ten serwis dokumentuje zbrodnie III Rzeszy w celu zachowania pamięci i przestrogi. Opisuje sprawców — nie po to, by ich eksponować, lecz by nazwać wprost odpowiedzialność za zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i ludobójstwo. Poniżej wyjaśniamy, jak zbudowano archiwum, jakie ma ograniczenia oraz na jakich prawach udostępniamy materiały. Wszystkie liczby ofiar to szacunki historyków; przywołujemy je z powagą należną pamięci pomordowanych, nigdy jako miarę „rangi” sprawcy.

Jak zbudowano archiwum

Podstawą serwisu jest jeden kanoniczny, ustrukturyzowany zbiór site/data/figures.json o 178 postaciach — osobach ponoszących kierowniczą, organizacyjną lub wykonawczą odpowiedzialność za zbrodnie nazistowskie w latach 1933–1945. Każdą postać opisuje wspólny klucz (id 1–178), a rekord obejmuje następujące grupy danych:

• Baza nazwisk — pełne imię i nazwisko w zapisie łacińskim, z rozbiciem na imię i nazwisko (z zachowaniem członów typu „von”, „Seyß-Inquart”).
• Funkcje, struktura władzy i tier — główna i poboczna funkcja w III Rzeszy, rodzina ról (np. przywództwo państwa, SS/policja, dowództwo wojskowe, komendantura obozów), organizacja i ranga, a także trzy zmienne porządkowe: tier (1–7), poziom dowodzenia (1–5) oraz zasięg odpowiedzialności (1–4).
• Daty i miejsca — data i miejsce urodzenia oraz śmierci (współczesne nazwy państw), a także główny obszar działania podczas zbrodni (np. Generalne Gubernatorstwo, Kraj Warty, obóz Auschwitz).
• Kariera w aparacie — rok wstąpienia do NSDAP oraz do SS/policji bezpieczeństwa, a także lata pełnienia najważniejszej funkcji.
• Profil zbrodni — kategorie czynów i mechanizmów: wojna napastnicza, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości, udział w Zagładzie Żydów, inne ludobójstwa, praca przymusowa, akcja „T4”, pseudomedyczne eksperymenty, propaganda i podżeganie. Kategorie pomagają wyszukiwać mechanizmy; nie tworzą rankingu osób.
• Rozliczenia powojenne — czy sprawca stanął przed sądem, rodzaj procesu (m.in. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze, procesy następcze NMT, Najwyższy Trybunał Narodowy, sąd w Jerozolimie), werdykt, poziom kary (0–4), przyczyna śmierci oraz to, czy kara śmierci została wykonana.
• Źródła, niepewności i metadane — odsyłacze do podstaw źródłowych, jawne ograniczenia ustaleń, mechanizmy odpowiedzialności i dane potrzebne do synchronizacji profilu, kart, wyszukiwarki, archiwum oraz grafu. Historyczne szacunki występujące w starszych rekordach nie są kryterium doboru ani przypisania do kręgu.

Podział na siedem kręgów

Postacie uporządkowano w siedem kręgów według zmiennej tier. Jądro diagramu oznacza bliskość najwyższego ośrodka decyzji, a kolejne kręgi — inne funkcje w łańcuchu: koordynację, władzę terytorialną, dowodzenie operacyjne, prawo, gospodarkę i lokalne wykonanie. Podział nie jest hierarchią „ważności”, rankingiem liczby ofiar ani „skalą winy”; grupuje sprawców według poziomu władzy, funkcji, sprawczości i relacji z aparatem zbrodni.

1. I Architekt totalny. Inicjator i najwyższy decydent — wojna napastnicza i Zagłada jako projekt państwa. (1 postać)
2. II Strategiczny rdzeń reżimu. Ścisłe jądro przywództwa państwa, partii i SS — współdecydenci eksterminacji. (8 postaci)
3. III Inżynierowie piekła. Budowniczowie i zarządcy aparatu Zagłady — RSHA, WVHA, system obozów, logistyka deportacji. (22 postacie)
4. IV Panowie prowincji. Namiestnicy okupowanych ziem i szefowie zbrodniczych programów — gauleiterzy, HSSPF, „T4”, praca przymusowa. (44 postacie)
5. V Dowódcy operacyjni. Komendanci obozów, dowódcy Einsatzgruppen i jednostek karnych, lekarze-eksperymentatorzy. (57 postaci)
6. VI Tryby wojny i gospodarki. Ministrowie, dowództwo wojskowe, prawnicy i finansiści — machina umożliwiająca zbrodnie. (38 postaci)
7. VII Podżegacze i lokalni tyrani. Propagandyści nienawiści i sprawcy lokalnego okrucieństwa. (8 postaci)

Fala 3 (profile 123–158) rozszerza serwis o aparat terroru na okupowanych ziemiach polskich: dowództwa Sipo/SD, SS i policji, administrację okupacyjną, sądy specjalne, grabież, pracę przymusową oraz działania Wehrmachtu. Dla tych profili nie tworzono rankingu liczby ofiar; podstawą przypisania jest funkcja, decyzje i miejsce w łańcuchu dowodzenia. Każdy profil podaje co najmniej dwa źródła oraz jawne uwagi o granicach ustaleń.

Fala 4 (profile 159–178) dodaje 20 źródłowo zweryfikowanych profili po kwerendzie 56 kandydatur. Uzupełnia regionalne placówki Gestapo i Sipo/SD, administrację gett, więzienia, sąd policyjny, grabież mienia i dóbr kultury oraz udokumentowane represje Wehrmachtu w 1939 roku. Każdy nowy profil ma co najmniej dwa niezależne źródła, osobne sekcje ustaleń, interpretacji i ograniczeń oraz monogram zamiast niezweryfikowanego portretu.

Ograniczenia i niepewności

Prawa i licencje materiałów

Materiały ilustracyjne pochodzą wyłącznie z archiwów o jasno określonym statusie prawnym. Rozdzielamy trzy sytuacje: źródła, które wolno osadzać bezpośrednio; źródła wymagające zgody, do których jedynie odsyłamy; oraz zasady ogólne obowiązujące w całym serwisie.

Źródła wolne (osadzamy bezpośrednio)

• Bundesarchiv przez Wikimedia Commons — licencja CC-BY-SA 3.0 DE. Wymagana atrybucja obejmuje sygnaturę Bild oraz nazwisko fotografa. Zasady kolekcji: commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Bundesarchiv.
• NARA (U.S. National Archives) — materiały rządu USA w domenie publicznej na mocy 17 U.S.C. § 105. Katalog: catalog.archives.gov.
• Wikimedia Commons — domena publiczna — pozycje oznaczone jako PD, np. protokół z konferencji w Wannsee: Wannsee Protokoll (styczeń 1942).
• Yale Avalon Project — teksty źródłowe (m.in. dokumenty procesu norymberskiego): avalon.law.yale.edu — IMT.
• Imperial War Museums (IWM) — w ramach Non-Commercial Licence: iwm.org.uk — Non-Commercial Licence.
• USHMM — wyłącznie pozycje wyraźnie oznaczone jako Public Domain: collections.ushmm.org.

Źródła wymagające zgody (tylko linki zewnętrzne)

Do poniższych archiwów jedynie odsyłamy; ich materiałów nie osadzamy bez wcześniejszej zgody właściciela praw.

• Yad Vashem — archiwum zdjęć i dokumentów wymaga zgody, także do celów edukacyjnych.
• Muzeum Auschwitz-Birkenau — korzystanie z materiałów wymaga zgody i może wiązać się z opłatami.
• IPN (Instytut Pamięci Narodowej) — materiały z portali IPN wykorzystujemy wyłącznie z atrybucją „Źródło: IPN / portal”.

Zasady ogólne

• Każdy materiał ma widoczny podpis wskazujący źródło i licencję.
• Nie publikujemy drastycznych ujęć ofiar; szanujemy godność pomordowanych.
• Przy wątpliwościach co do praw lub treści stosujemy link zamiast osadzania.

Atrybucje portretów

Poniższa tabela zawiera pełne atrybucje portretów wykorzystanych w biogramach. Kolumna „Licencja” odróżnia materiały w domenie publicznej od udostępnianych na CC-BY-SA. Tam, gdzie nie znaleziono pliku o potwierdzonej wolnej licencji, biogram pozostaje bez portretu.

Materiały audiowizualne z procesów

Poza fotografiami i dokumentami dostępne są nagrania dźwiękowe i filmowe z powojennych procesów zbrodniarzy — cenne źródło dla nauczycieli i badaczy. Poniżej zestawienie zasobów o ustalonym statusie, wraz z warunkami wykorzystania.

Literatura i źródła instytucjonalne

Ustalenia faktograficzne — daty, funkcje, przebieg procesów oraz szacunki ofiar — opierają się na opracowaniach i bazach następujących instytucji:

• USHMM — Holocaust Encyclopedia (United States Holocaust Memorial Museum)
• Yad Vashem — Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu
• Muzeum Auschwitz-Birkenau
• Avalon Project (Yale Law School) — teksty źródłowe i dokumenty procesu norymberskiego
• Bundesarchiv — Archiwum Federalne Niemiec
• NARA — U.S. National Archives and Records Administration
• Arolsen Archives — Międzynarodowe Centrum Prześladowań Nazistowskich