VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Bruno Tesch

stracony (1946) 1890–1946

Bruno Tesch był chemikiem i współwłaścicielem hamburskiej firmy Tesch & Stabenow (Testa), głównego dostawcy Cyklonu B — trującego gazu, którym SS mordowało ludzi w komorach gazowych obozów zagłady. Jego przedsiębiorstwo dostarczało środek zbrodni i szkoliło personel w jego stosowaniu. Po wojnie stanął przed brytyjskim sądem wojskowym w Hamburgu w tzw. procesie Cyklonu B, został skazany na śmierć i powieszony 16 maja 1946 roku w Hameln — jako jeden z nielicznych przemysłowców straconych za współudział w Zagładzie.

Zbrodnie przeciw ludzkości

Rola w aparacie zbrodni

Tesch był z wykształcenia chemikiem i współtwórcą Cyklonu B — środka na bazie kwasu pruskiego (cyjanowodoru) opracowanego pierwotnie jako pestycyd do zwalczania insektów i odwszawiania. W 1924 roku wspólnie z Paulem Stabenowem założył w Hamburgu firmę Tesch & Stabenow (w skrócie Testa), która na obszarze Niemiec na wschód od Łaby posiadała wyłączność na dystrybucję Cyklonu B produkowanego przez koncern Degesch. W 1933 roku Tesch wstąpił do NSDAP oraz został wspierającym członkiem SS, a w 1942 roku przejął pełną, wyłączną kontrolę nad przedsiębiorstwem.

Testa była nie tylko pośrednikiem handlowym — dostarczała gaz, prowadziła szkolenia z jego obsługi i wysyłała techników do obozów. To właśnie przez tę firmę do SS trafiały wielkie ilości Cyklonu B kierowane m.in. do Auschwitz. W przeciwieństwie do zwykłego przeznaczenia pestycydu — dezynsekcji i odwszawiania — gaz sprzedawany za pośrednictwem Testy był używany do masowego uśmiercania ludzi w komorach gazowych.

Kluczowym elementem powojennego oskarżenia było ustalenie, że Tesch wiedział, do czego służy dostarczany przez jego firmę gaz. Świadkowie — pracownicy Testy — zeznali, że Tesch był informowany o użyciu Cyklonu B do zabijania ludzi i że sam proponował SS tę metodę jako sposób „uśmiercania". Odpowiedzialność Tescha nie polegała więc na biernym prowadzeniu interesu, lecz na świadomym zaopatrywaniu machiny ludobójstwa w narzędzie zbrodni.

Zbrodnie i ofiary

Cyklon B dostarczany przez firmę Tesch & Stabenow był używany przez SS do mordowania ludzi w komorach gazowych niemieckich obozów. Gaz trafiał m.in. do Auschwitz-Birkenau, a także — na potrzeby odwszawiania i dezynfekcji, lecz w ramach tego samego aparatu obozowego — do Sachsenhausen, Neuengamme, Gross-Rosen, Majdanka i Ravensbrück. W samym Auschwitz, gdzie Cyklon B stał się podstawowym środkiem masowej zagłady, zamordowano w ten sposób setki tysięcy ludzi — przede wszystkim Żydów z całej okupowanej Europy, a także Romów, jeńców radzieckich i innych więźniów.

Zbrodnia Tescha należy do najciemniejszej strony „gospodarki śmierci": pokazuje, jak zwyczajna działalność handlowa i chemiczna została wprzęgnięta w przemysłowe ludobójstwo. Do najcięższych następstw działalności jego firmy należały w szczególności:

  • dostawy Cyklonu B do Auschwitz-Birkenau, gdzie gaz ten był głównym narzędziem masowego mordu w komorach gazowych;
  • zaopatrywanie w gaz i obsługę techniczną kolejnych obozów koncentracyjnych — m.in. Majdanka, Sachsenhausen, Neuengamme, Gross-Rosen i Ravensbrück;
  • szkolenie i wysyłanie personelu Testy, który instruował obsługę w stosowaniu śmiercionośnego środka.
ok. 1,1 mln ofiar (środek zbrodni dostarczany do komór gazowych)

Liczba odnosi się do szacowanej łącznej liczby ludzi zamordowanych Cyklonem B w komorach gazowych — przede wszystkim w Auschwitz — do których gaz trafiał za pośrednictwem firmy Tesch & Stabenow. Nie jest to liczba osób zabitych „osobiście" przez Tescha, lecz skala zbrodni, której narzędzie dostarczało jego przedsiębiorstwo. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po klęsce Rzeszy Tesch został aresztowany przez Brytyjczyków. Od 1 do 8 marca 1946 roku toczył się przed brytyjskim sądem wojskowym w Hamburgu tzw. proces Cyklonu B (Zyklon B Case). Wraz z Teschem oskarżono prokurenta firmy Karla Weinbachera oraz technika-gazownika Joachima Drosihna. Zarzut brzmiał, że oskarżeni świadomie dostarczali trujący gaz użyty do eksterminacji obywateli państw sprzymierzonych więzionych w obozach koncentracyjnych, wiedząc, do czego gaz ma posłużyć.

Sąd uznał Bruno Tescha i Karla Weinbachera za winnych; Joachima Drosihna uniewinniono. Tesch i Weinbacher zostali skazani na karę śmierci. Wyrok wykonano przez powieszenie 16 maja 1946 roku w więzieniu w Hameln. Proces przeszedł do historii prawa jako jeden z pierwszych, w którym cywilnych przedsiębiorców pociągnięto do odpowiedzialności karnej za dostarczenie środków użytych do popełnienia zbrodni przeciwko ludzkości — Tesch i Weinbacher byli jednymi z nielicznych biznesmenów straconych za współudział w nazistowskich zbrodniach w Europie Zachodniej.

Uwagi o niepewności: Podstawowe dane biograficzne (data i miejsce urodzenia — Berlin, 14 sierpnia 1890 r.; data i miejsce śmierci — Hameln, 16 maja 1946 r.) oraz przebieg brytyjskiego procesu z 1946 roku są zgodnie potwierdzone w źródłach. Istnieje druga, odrębna postać o tym samym imieniu i nazwisku — Bruno Tesch (1913–1933), antyfaszystowski robotnik stracony przez nazistów; nie należy jej mylić z tu opisanym chemikiem. Skala ofiar jest podana jako rząd wielkości: powszechnie cytowana liczba ok. 1,1 mln odnosi się do ogółu osób zamordowanych Cyklonem B (głównie w Auschwitz), a nie do bezpośredniego, imiennego rozliczenia jednej osoby; w danych źródłowych profilu figurowała niższa kategoria skali (100–500 tys.), którą tu doprecyzowano na podstawie researchu. Część danych profilu pochodzi z konsensusu trzech niezależnych opracowań deep research; przypisanie do Kręgu VI nie budziło w nich wątpliwości.

Źródła