VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Jakob Sporrenberg

stracony w 1952 r. 1902–1952

Jakob Sporrenberg był SS-Gruppenführerem i generałem policji, który w sierpniu 1943 r. objął po Odilo Globocniku stanowisko Dowódcy SS i Policji (SSPF) w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa. Jako zwierzchnik lokalnego aparatu SS i policji ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za masakrę „Erntefest” z 3–4 listopada 1943 r. — największą jednodniową akcję masowego mordu w dziejach Holokaustu, zbrodnię przeciwko ludzkości i akt ludobójstwa.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Sporrenberg związał się z ruchem nazistowskim bardzo wcześnie: do NSDAP wstąpił w grudniu 1925 r., a do SS 1 października 1930 r., przechodząc kolejne szczeble kariery w aparacie policyjno-partyjnym III Rzeszy. W 1941 r., po napaści Niemiec na Związek Sowiecki, pełnił krótko funkcję Dowódcy SS i Policji w Generalnym Okręgu Białoruś (Weißruthenien) z siedzibą w Mińsku — obszarze, na którym już wtedy trwały masowe mordy na ludności żydowskiej i cywilnej.

16 sierpnia 1943 r. Sporrenberg został mianowany Dowódcą SS i Policji (SSPF) w dystrykcie lubelskim, przejmując schedę po Odilo Globocniku — jednym z głównych architektów akcji „Reinhardt”, w ramach której zamordowano większość Żydów Generalnego Gubernatorstwa. Funkcja SSPF czyniła go najwyższym zwierzchnikiem SS, policji porządkowej i formacji pomocniczych w dystrykcie, podlegającym bezpośrednio Himmlerowi za pośrednictwem Wyższego Dowódcy SS i Policji. W jego gestii pozostawał nadzór nad obozami dystryktu, m.in. Majdankiem oraz obozami pracy w Poniatowej i Trawnikach.

Sporrenberg nie był zwykłym administratorem — to on organizacyjnie i wykonawczo odpowiadał za przeprowadzenie na terenie swojego dystryktu operacji, którą Himmler zarządził jako „ostateczne” wymordowanie ocalałych jeszcze żydowskich robotników przymusowych. Funkcję SSPF pełnił do 25 listopada 1944 r., po czym został przeniesiony na stanowisko Dowódcy SS i Policji w południowej Norwegii, gdzie zastał go koniec wojny.

Zbrodnie i ofiary

Najcięższą zbrodnią, za którą odpowiada Sporrenberg, była akcja „Erntefest” („Dożynki”) — skoordynowane, masowe rozstrzeliwanie żydowskich więźniów obozów dystryktu lubelskiego, przeprowadzone 3–4 listopada 1943 r. przez SS, bataliony policji porządkowej oraz uzbrojone formacje pomocnicze. Ofiary pędzono do wykopanych wcześniej rowów i rozstrzeliwano z broni maszynowej; zagłuszaniu strzałów służyła nadawana z głośników muzyka. Była to największa jednorazowa masakra popełniona przez Niemców w całym okresie Zagłady.

  • Majdanek (KL Lublin), 3 listopada 1943 — rozstrzelanie ok. 18 000 Żydów w rowach wykopanych za obozem; egzekucje zakończono w ciągu jednego dnia.
  • Obóz pracy w Poniatowej, 3–4 listopada 1943 — wymordowanie ok. 14 000 Żydów, w tym wielu przeniesionych wcześniej z likwidowanego getta warszawskiego.
  • Obóz pracy w Trawnikach, 3 listopada 1943 — rozstrzelanie ok. 6 000–10 000 Żydów.
  • Nadzór nad obozami dystryktu (1943–1944) — jako SSPF Sporrenberg sprawował zwierzchnictwo nad aparatem terroru, w tym nad likwidacją obozów i pozostałych skupisk żydowskich w Lubelskiem.
ok. 43 tys. ofiar (przedział 43–100 tys.)

Dolna wartość odpowiada dobrze udokumentowanej liczbie zamordowanych podczas samej akcji „Erntefest” (ok. 42–43 tys.); górny zakres uwzględnia szerszą odpowiedzialność Sporrenberga jako zwierzchnika aparatu SS i policji dystryktu lubelskiego. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Wiosną 1945 r. Sporrenberg dostał się do niewoli brytyjskiej w Norwegii. W październiku 1946 r. został ekstradowany do Polski, gdzie postawiono go przed sądem w Warszawie za zbrodnie popełnione na okupowanych ziemiach polskich, przede wszystkim za udział w planowaniu i przeprowadzeniu akcji „Erntefest”.

W 1950 r. sąd skazał Sporrenberga na karę śmierci. Wyrok wykonano 6 grudnia 1952 r. przez powieszenie w więzieniu mokotowskim w Warszawie — w mieście, z którego getta pochodziła znaczna część ofiar zamordowanych w podległych mu obozach.

Uwagi o niepewności: profil powstał na podstawie konsensusu raportów badawczych oraz weryfikacji w źródłach zewnętrznych; część danych (dokładny przebieg procesu, rozbieżności w datach 1950/1952) opiera się na ograniczonej literaturze i może wymagać uściślenia. Podawany przedział ofiar łączy pewną liczbę zamordowanych w akcji „Erntefest” z szerszą odpowiedzialnością funkcyjną SSPF — nie należy go traktować jako precyzyjnego bilansu. Przydział do kręgu IV opierał się na ocenie jednego z raportów badawczych; nie zaistniała rozbieżność między źródłami co do kręgu, lecz podstawa głosowania była wąska.

Źródła