V Krąg V z VII

Dowódcy operacyjni

Komendanci obozów, dowódcy Einsatzgruppen i jednostek karnych, lekarze-eksperymentatorzy.

Krąg V obejmuje sprawców, którzy bezpośrednio kierowali wykonywaniem zbrodni w terenie. Nie oni wytyczali politykę zagłady, lecz to ich rozkazy i osobisty nadzór zamieniały decyzje reżimu w masową śmierć konkretnych ludzi. Wspólnym mianownikiem tego kręgu jest odpowiedzialność dowódcza i wykonawcza na poziomie operacyjnym: komendanci obozów zagłady i koncentracyjnych (Treblinka, Sobibór, Płaszów, Mauthausen), dowódcy Einsatzgruppen i Sonderkommand prowadzących masowe rozstrzeliwania, dowódcy jednostek karnych pacyfikujących wsie i tłumiących powstania, zarządcy gett oraz lekarze SS przeprowadzający selekcje i zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne. Popełnili zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i uczestniczyli w ludobójstwie. Powojenne rozliczenia były skrajnie nierówne: część skazano na śmierć i stracono (Norymberga, trybunały polskie i alianckie), niektórzy zmarli w więzieniu, inni zaś zginęli w 1945 roku lub całkowicie uniknęli odpowiedzialności, ukrywając się przez dziesięciolecia.

Franz Stangl

1908–1971

Komendant obozów zagłady w Sobiborze i Treblince; odpowiedzialny za ludobójstwo

zmarł w więzieniu (1971)

Amon Göth

1908–1946

Komendant obozu Kraków-Płaszów; likwidacja gett i mordowanie więźniów.

stracony w 1946 r.

Josef Mengele

1911–1979

Lekarz SS w Auschwitz-Birkenau; selekcje i zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne

uniknął odpowiedzialności; zmarł w 1979 r.

Otto Ohlendorf

1907–1951

Dowódca Einsatzgruppe D, odpowiedzialny za mord ok. 90 tys. ludzi; stracony 1951.

stracony w 1951 r.

Paul Blobel

1894–1951

Dowódca Sonderkommanda 4a Einsatzgruppe C; sprawca masakry w Babim Jarze i Aktion 1005

stracony w 1951 r.

Oskar Dirlewanger

1895–1945

Dowódca karnej jednostki SS (brygady Dirlewangera); zbrodnie na Białorusi i w Warszawie

uniknął odpowiedzialności; zmarł w 1945 r.

Hans Biebow

1902–1947

Niemiecki szef Zarządu Getta (Gettoverwaltung) w Łodzi (Litzmannstadt)

stracony w 1947 r.

Karl Gebhardt

1897–1948

Naczelny chirurg SS, koordynator zbrodniczych eksperymentów w KL Ravensbrück

stracony w 1948 r.

Carl Clauberg

1898–1957

Lekarz SS; zbrodnicze eksperymenty sterylizacyjne w Auschwitz i Ravensbrück

zmarł w więzieniu (1957)

Franz Ziereis

1905–1945

Komendant obozu koncentracyjnego Mauthausen (1939–1945)

zginął w 1945 r.

Josef Kramer

1906–1945

Komendant SS obozów Natzweiler, Birkenau i Bergen-Belsen; „bestia z Belsen"

stracony (1945)

Karl Jäger

1888–1959

Dowódca Einsatzkommando 3, autor Raportu Jägera dokumentującego Zagładę na Litwie

samobójstwo (1959)

Maria Mandl

1912–1948

Nadzorczyni SS, kierowniczka kobiecego obozu Auschwitz-Birkenau; „Bestia" z Birkenau

stracony (1948)

Martin Sandberger

1911–2010

Dowódca Sonderkommando 1a i szef policji bezpieczeństwa (KdS) w okupowanej Estonii

skazany / więzienie (2010)

Arthur Nebe

1894–1945

Szef Kripo i dowódca Einsatzgruppe B; masowe mordy na Białorusi w 1941

stracony (1945)

Erich Naumann

1905–1951

Dowódca Einsatzgruppe B na zapleczu Grupy Armii „Środek"; stracony w 1951 r.

stracony (1951)

Franz Reichleitner

1906–1944

Drugi i ostatni komendant obozu zagłady w Sobiborze

zginął w czasie wojny (1944)

Gustav Wagner

1911–1980

Zastępca komendanta obozu zagłady w Sobiborze, „Bestia z Sobiboru”

samobójstwo (1980)

Irmfried Eberl

1910–1948

Lekarz Akcji T4 i pierwszy komendant obozu zagłady Treblinka II

samobójstwo (1948)

Jürgen Stroop

1895–1952

Dowódca SS i Policji, kat getta warszawskiego; autor Raportu Stroopa.

stracony (1952)

Rudolf Lange

1910–1945

Dowódca Einsatzkommanda 2 i KdS na Łotwie; uczestnik konferencji w Wannsee

samobójstwo (1945)

Werner Heyde

1902–1964

Kierownik medyczny i pierwszy Obergutachter Akcji „T4”, współorganizator mordów „eutanazyjnych”

samobójstwo (1964)

Eduard Strauch

1906–1955

Dowódca Einsatzkommando 2 i komendant policji bezpieczeństwa na Białorusi

skazany / więzienie (1955)

Ernst Biberstein

1899–1986

Pastor protestancki, który został dowódcą Einsatzkommando 6 grupy operacyjnej C

skazany / więzienie (1986)

Eugen Steimle

1909–1987

Dowódca Sonderkommando 7a i 4a Einsatzgruppen; masowe mordy na Wschodzie

skazany / więzienie (1987)

Franz Kutschera

1904–1944

Dowódca SS i policji w Warszawie (1943–1944), organizator ulicznego terroru — „kat Warszawy”.

zginął w czasie wojny (1944)

Franz Walter Stahlecker

1900–1942

Dowódca Einsatzgruppe A i BdS w Ostlandzie; ludobójstwo w krajach bałtyckich

zginął w czasie wojny (1942)

Heinz Jost

1904–1964

Szef wywiadu zagranicznego SD (Amt VI), od 1942 dowódca Einsatzgruppe A

skazany / więzienie (1964)

Karl-Otto Koch

1897–1945

Pierwszy komendant obozów Buchenwald i Majdanek; rozstrzelany wyrokiem sądu SS.

stracony (1945)

Kurt Franz

1914–1998

Ostatni komendant obozu zagłady Treblinka II; oprawca „akcji Reinhardt”.

skazany / więzienie (1998)

Otto Rasch

1891–1948

Dowódca Einsatzgruppe C na Ukrainie; współorganizator masakry w Babim Jarze

los powojenny (1948)

Walter Blume

1906–1974

Dowódca Sonderkommando 7a (EG B); nadzorca deportacji Żydów greckich do Auschwitz

skazany / więzienie (1974)

Werner Braune

1909–1951

Dowódca Sonderkommando 11b (Einsatzgruppe D); masowe mordy Żydów na Krymie

stracony (1951)

Lothar Beutel

1902–1986

dowódca Einsatzgruppe IV podczas napaści na Polskę

uniknął pełnego rozliczenia

Ernst Damzog

1882–1945

dowódca Einsatzgruppe V i późniejszy inspektor Sipo/SD w Poznaniu

uniknął pełnego rozliczenia

Rudolf Tröger

1905–1940

dowódca Einsatzkommando 16 i szef gdańskiego Gestapo

zginął (1940)

Josef Meisinger

1899–1947

komendant Sipo i SD w dystrykcie warszawskim

stracony (1947)

Ludwig Hahn

1908–1986

komendant Sipo i SD w dystrykcie krakowskim, a następnie warszawskim

uniknął pełnego rozliczenia

Emanuel Schäfer

1900–1974

dowódca Einsatzgruppe II podczas napaści na Polskę

uniknął pełnego rozliczenia

Herbert Böttcher

1907–1950

dowódca SS i policji w dystrykcie radomskim

stracony (1950)

Hermann Krumey

1905–1981

kierownik placówki Centrali Przesiedleńczej w Łodzi odpowiedzialny za operacyjną stronę wysiedleń Zamojszczyzny

skazany / więzienie

Julian Scherner

1895–1945

dowódca SS i policji w dystrykcie krakowskim

zginął (1945)

Heinz Reinefarth

1903–1979

dowódca grupy bojowej podczas tłumienia Powstania Warszawskiego

uniknął pełnego rozliczenia

Paul Otto Geibel

1898–1966

dowódca SS i policji w dystrykcie warszawskim

skazany / więzienie

Bronislav Kaminski

1899–1944

dowódca brygady RONA użytej do tłumienia Powstania Warszawskiego

zginął (1944)

Walter Stamm

1904–1970

inspektor Sipo i SD w Warszawie oraz zwierzchnik aparatu więzień i egzekucji

uniknął pełnego rozliczenia

Max Frauendorfer

1909–1989

kierownik Głównego Wydziału Pracy w rządzie Generalnego Gubernatorstwa

uniknął pełnego rozliczenia

Kajetan Mühlmann

1898–1958

specjalny pełnomocnik do zabezpieczania dzieł sztuki w Generalnym Gubernatorstwie

uniknął pełnego rozliczenia

Otto Bradfisch

1903–1994

szef placówki Gestapo w Łodzi i były dowódca Einsatzkommando 8

skazany; zwolniony w 1969 r.

Helmut Bischoff

1908–1993

dowódca Einsatzkommando 1/IV i szef Gestapo w Poznaniu

bez prawomocnego skazania

Herbert Lange

1909–1945

dowódca Sonderkommando Lange i pierwszy komendant Kulmhof

zginął w 1945 r.; niesądzony

Max Grosskopf

1892–1945

komendant Sipo i SD w dystrykcie krakowskim

samobójstwo w 1945 r.; niesądzony

Rudolf Mildner

1902–?

szef Gestapo w Katowicach i przewodniczący policyjnego sądu doraźnego w Auschwitz

bez procesu; dalszy los nieustalony

Maximilian Grabner

1905–1948

szef Wydziału Politycznego Gestapo w KL Auschwitz

stracony w 1948 r.

Hans Krüger

1909–1988

szef placówki Sipo w Stanisławowie

dożywocie; zwolniony w 1986 r.

Hans Bothmann

1911–1946

drugi komendant ośrodka zagłady Kulmhof

samobójstwo w niewoli w 1946 r.

Georg Michalsen

1906–1993

funkcjonariusz sztabu akcji „Reinhardt” uczestniczący w deportacjach z Warszawy i Białegostoku

12 lat więzienia; zwolniony w 1979 r.

Wilhelm Altenloh

1908–1985

komendant Policji Bezpieczeństwa i SD (KdS) w okręgu białostockim

skazany w RFN; zmarł w 1985 r.

Robert Schefe

1909–1945

dowódca Einsatzkommando 2/V w 1939 roku, następnie szef Gestapo w Łodzi

zaginął pod koniec wojny; później uznany za zmarłego z datą 1945 r.; niesądzony

Heinrich Hamann

1908–1993

kierownik Grenzpolizeikommissariat (placówki Sipo i SD) w Nowym Sączu

skazany na dożywocie; zwolniony ze względów zdrowotnych

Karl Streibel

1903–1986

komendant obozu szkoleniowego SS w Trawnikach

uniewinniony w Hamburgu w 1976 r.; zmarł w 1986 r.

Gottlieb Hering

1887–1945

komendant niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu

zmarł w 1945 r. przed postępowaniem karnym

Johannes Thümmler

1906–2002

komendant Policji Bezpieczeństwa w Katowicach i przewodniczący policyjnego sądu doraźnego działającego w KL Auschwitz

wielokrotnie objęty śledztwami, nie został prawomocnie skazany; zmarł w 2002 r.

Fritz Liphardt

1905–1947

dowódca Einsatzkommando 2/III w 1939 roku, następnie komendant Policji Bezpieczeństwa i SD (KdS) w dystrykcie radomskim

zmarł w polskim więzieniu przed procesem w 1947 r.; oficjalnie podano samobójstwo

Heinz Errelis

1912–1994

kierownik placówki Gestapo w Grodnie podporządkowanej KdS Białystok

skazany w RFN na 6 lat i 6 miesięcy więzienia za pomocnictwo w deportacjach; w innej sprawie uniewinniony

Wilhelm Haase

1906–1952

szef sztabu dowódcy SS i Policji w dystrykcie krakowskim, uczestnik planowania i dowodzenia akcjami deportacyjnymi

skazany na śmierć w Polsce; wyrok wykonano 23 maja 1952 r.

Helmut Tanzmann

1907–1946

szef Gestapo w Gdańsku, następnie komendant Policji Bezpieczeństwa i SD (KdS) we Lwowie

popełnił samobójstwo w brytyjskim internowaniu 6 marca 1946 r.; nie został osądzony

Peter Leideritz

1911–1949

kierownik placówki terenowej Policji Bezpieczeństwa i SD w Kołomyi

skazany na śmierć w Polsce; wyrok wykonano 22 lutego 1949 r.

Anton Brunner

1898–1946

kierownik „komisjonowania” w wiedeńskich obozach zbiorczych i pracownik Centrali do spraw Emigracji Żydowskiej, określany jako „Brunner II”

skazany na śmierć przez Volksgericht Wien; wyrok wykonano 24 maja 1946 r.

Max Montua

1886–1945

dowódca Policji Porządkowej w Warszawie, następnie dowódca Pułku Policji Środek

popełnił samobójstwo w kwietniu 1945 r.; niesądzony

Paul Werner Hoppe

1910–1974

komendant KL Stutthof od września 1942 do wiosny 1945 roku

prawomocnie skazany w RFN na 9 lat więzienia; zmarł w 1974 r.

Arthur Liebehenschel

1901–1948

komendant KL Auschwitz I i komendant garnizonu Auschwitz, następnie komendant KL Lublin-Majdanek

skazany na śmierć przez Najwyższy Trybunał Narodowy; stracony w 1948 r.

Kurt Bode

1895–1979

przewodniczący sądu polowego w procesach obrońców Poczty Polskiej, następnie prokurator generalny Okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie

nieskazany; powojenna kariera w sądownictwie RFN; zmarł w 1979 r.

Fritz Schwalm

1910–1985

główny przedstawiciel RuSHA przy Centrali Imigracyjnej w Łodzi, później szef sztabu RuSHA

skazany na 10 lat; przedterminowo zwolniony w 1951 r.

Franz Magill

1900–1972

dowódca konnego oddziału 2. Pułku Kawalerii SS podczas masowych egzekucji na Polesiu

skazany w 1964 r. na 5 lat ciężkiego więzienia

Lothar Heimbach

1908–1968

kierownik Oddziału IV (Gestapo) przy KdS Białystok

skazany na dziewięć lat; zwolniony po zaliczeniu około czterech lat aresztu tymczasowego; zmarł w 1968 r.

Karl Pütz

1911–1945

komendant Policji Bezpieczeństwa i SD w Równem, następnie w Lublinie

nie był sądzony; popełnił samobójstwo 6 maja 1945 r.

Gerhard Flesch

1909–1948

dowódca Einsatzkommando 2/VI i pierwszy szef Gestapo w Łodzi, następnie KdS w Bergen i Trondheim

skazany w Norwegii na śmierć i rozstrzelany 28 lutego 1948 r.

Rudolf Batz

1903–1961

dowódca Einsatzkommando 2, następnie KdS w Krakowie i dowódca Sipo w Dortmundzie

aresztowany i objęty śledztwem; zmarł samobójczo w areszcie przed procesem

Martin Fellenz

1909–2007

szef sztabu dowódcy SS i Policji w dystrykcie krakowskim, kierujący terenową organizacją deportacji

skazany na siedem lat; zwolniony po zaliczeniu około pięciu lat aresztu tymczasowego

Max Pauly

1907–1946

komendant KL Stutthof, następnie KL Neuengamme i jego sieci podobozów

skazany przez brytyjski sąd wojskowy na śmierć i stracony 8 października 1946 r.

Hans-Joachim Böhme

1909–1968

szef Gestapo w Tylży i dowódca Einsatzkommando Tilsit

skazany na 15 lat; zwolniony ze względów zdrowotnych krótko przed śmiercią w 1968 r.

Robert Scholz

1902–1981

kierownik Sonderstab Bildende Kunst w Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg i organizator selekcji oraz wymiany zagrabionych dzieł

skazany zaocznie we Francji na 10 lat; kary nie odbył

Kurt von Behr

1890–1945

kierownik zachodnioeuropejskich struktur ERR, następnie Dienststelle Westen i Möbel-Aktion

niesądzony; samobójstwo w kwietniu 1945 r.

Herbert Hübner

1902–1982

kierownik sztabów pracy i przesiedleń w poznańskiej placówce RKFDV, uczestniczący w wysiedleniach Polaków i ich przymusowym zatrzymaniu jako siły roboczej

skazany na 15 lat; kara zmniejszona do 10 lat; zwolniony w 1951 r.