Karl Jäger
Karl Jäger był dowódcą Einsatzkommando 3 — szwadronu śmierci Einsatzgruppe A, który w drugiej połowie 1941 roku wymordował ponad 137 tysięcy ludzi, w przeważającej większości litewskich Żydów. Sam, z biurokratyczną skrupulatnością, zliczył zamordowanych w dokumencie znanym dziś jako Raport Jägera — jednym z najbardziej szczegółowych zachowanych świadectw ludobójstwa dokonanego ręką jednego oddziału.
Rola w aparacie zbrodni
Jäger należał do najstarszej gwardii ruchu nazistowskiego — do NSDAP wstąpił już w 1923 roku (numer partyjny 30988), a do SS w 1932 roku. Jako „stary bojownik" (Alter Kämpfer) w 1938 roku przeszedł do Służby Bezpieczeństwa (SD), a od 1940 roku nosił stopień SS-Standartenführera. Ta droga uczyniła go zaufanym funkcjonariuszem aparatu terroru RSHA, gotowym do wykonania najbardziej zbrodniczych rozkazów.
Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku objął dowództwo Einsatzkommando 3 — pododdziału Einsatzgruppe A działającej na tyłach Grupy Armii „Północ". Od lipca 1941 do września 1943 roku jego kwatera mieściła się w Kownie (Kaunas), skąd kierował systematyczną eksterminacją ludności żydowskiej na terenie Litwy. Jägerowi podlegał między innymi lotny szwadron egzekucyjny Rollkommando Hamann, przemieszczający się między miejscowościami i mordujący całe społeczności żydowskie.
Cechą wyróżniającą Jägera była nie tylko bezwzględność, lecz obsesyjna wręcz potrzeba dokumentacji. To on nakazał prowadzenie niemal codziennej ewidencji zamordowanych, a następnie osobiście sygnował raport zbiorczy — bezprecedensowy w skali całego aparatu ludobójstwa zapis własnej zbrodni.
Zbrodnie i ofiary
Raport Jägera, obejmujący okres od 2 lipca do 25 listopada 1941 roku, wylicza 137 346 osób zamordowanych w 112 egzekucjach przeprowadzonych w 71 różnych miejscowościach. W wersji uzupełnionej z 9 lutego 1942 roku łączna liczba ofiar wzrosła do 138 272, w tym 136 421 Żydów. To jeden z najdokładniejszych zachowanych dokumentów Zagłady sporządzonych przez samego sprawcę.
Egzekucje miały charakter masowych rozstrzeliwań nad wcześniej wykopanymi dołami — w Forcie IX i Forcie VII w Kownie, w Poniewieżu, Rokiszkach, Możejkach i dziesiątkach innych miejscowości. Mordowano mężczyzn, kobiety i dzieci, a Jäger w swoim raporcie skrupulatnie rozbił statystykę na płeć i wiek ofiar.
- 136 421 zamordowanych Żydów: 46 403 mężczyzn, 55 556 kobiet i 34 464 dzieci;
- 1 064 osoby określone jako komuniści, 653 osoby z niepełnosprawnością umysłową oraz 134 inne ofiary;
- główne miejsca kaźni: Fort IX i Fort VII w Kownie, Poniewież, Rokiszki, Możejki oraz kolejne litewskie miasteczka;
- w 17 dniach oddział zamordował ponad 2 000 osób dziennie.
Liczby pochodzą z Raportu Jägera i odnoszą się przede wszystkim do wymordowanej ludności żydowskiej Litwy. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Po klęsce Niemiec Jäger nie stanął przed sądem. Przez kilkanaście lat żył pod własnym nazwiskiem jako robotnik rolny, ukrywając jedynie fakt przynależności do SS. Jego zbrodnie ujawniono dopiero w marcu 1959 roku, gdy odnaleziono i zidentyfikowano sporządzony przez niego raport.
Jäger został aresztowany 10 kwietnia 1959 roku. Po serii przesłuchań, oczekując na proces w więzieniu w twierdzy Hohenasperg w Badenii-Wirtembergii, 22 czerwca 1959 roku popełnił samobójstwo, wieszając się w celi. W ten sposób uniknął odpowiedzialności sądowej za jedną z najlepiej udokumentowanych zbrodni Zagłady.
Uwagi o niepewności: Dane biograficzne zostały ustalone na podstawie konsensusu trzech niezależnych opracowań deep research, zweryfikowanego następnie w źródłach USHMM, Yad Vashem i Wikipedii; przynależność Jägera do Kręgu V (Dowódcy operacyjni) była zgodna we wszystkich trzech opracowaniach. Łączna liczba ofiar bywa podawana jako 137 346 (raport z 1 grudnia 1941) lub 138 272 (uzupełnienie z 9 lutego 1942) — obie wartości pochodzą z samego Raportu Jägera i różnią się okresem, jaki obejmują.