VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Martin Sandberger

skazany · uwolniony w 1958 r. 1911–2010

Martin Sandberger był funkcjonariuszem SS i SD, który w latach 1941–1943 dowodził Sonderkommando 1a grupy operacyjnej Einsatzgruppe A, a następnie kierował policją bezpieczeństwa i SD (KdS) w okupowanej przez Niemców Estonii. Odpowiadał za masowe mordy na estońskich i deportowanych Żydach, Romach oraz osobach uznanych za komunistów, a później za deportacje Żydów z północnych Włoch do Auschwitz. Skazany na śmierć w norymberskim procesie Einsatzgruppen, uniknął stryczka: karę złagodzono, a w 1958 roku wyszedł na wolność i dożył 98 lat.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Sandberger był wykształconym prawnikiem, doktorem prawa i przedstawicielem tej młodej, „inteligenckiej” generacji kadr aparatu terroru, która zbrodnie planowała i nadzorowała zza biurka oraz w terenie z pełną świadomością ich charakteru. Do NSDAP wstąpił w 1931 roku, w wieku dwudziestu lat, wcześnie związał się też z SA, a od 1936 roku służył w Służbie Bezpieczeństwa (SD), robiąc karierę pod skrzydłami Gustava Adolfa Scheela w Wirtembergii.

W czerwcu 1941 roku, wraz z niemiecką napaścią na Związek Sowiecki, objął dowództwo Sonderkommando 1a — jednego z oddziałów Einsatzgruppe A, grupy operacyjnej policji bezpieczeństwa i SD działającej na zapleczu Grupy Armii „Północ” w krajach bałtyckich. Zadaniem tych oddziałów było mordowanie Żydów, Romów i osób uznanych za przeciwników politycznych. 3 grudnia 1941 roku Sandberger został mianowany dowódcą policji bezpieczeństwa i SD (Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD, KdS) dla Estonii, koncentrując w swoim ręku pełnię władzy nad aparatem represji w okupowanym kraju.

Nie był biernym wykonawcą rozkazów: organizował i nadzorował aresztowania, tworzenie obozów i egzekucje, a szczegółowe liczby zamordowanych meldował przełożonym w regularnych raportach grup operacyjnych. Jesienią 1943 roku, po przeniesieniu do północnych Włoch, kierował placówką Gestapo w Weronie i współorganizował aresztowania oraz deportacje włoskich Żydów do obozu zagłady Auschwitz.

Zbrodnie i ofiary

Pod kierownictwem Sandbergera aparat policji bezpieczeństwa i SD prowadził w Estonii systematyczną eksterminację ludności cywilnej: rozstrzeliwania mężczyzn, kobiet i dzieci, zakładanie obozów oraz mordowanie więźniów. Estonia stała się jednym z pierwszych krajów, o których na konferencji w Wannsee zameldowano jako „wolnych od Żydów” (judenfrei) — 1 lipca 1942 roku Sandberger sam użył tego określenia. Niemal cała nieliczna społeczność żydowska Estonii, która nie zdążyła uciec, została wymordowana; ginęli także Żydzi deportowani do Estonii z innych krajów Europy oraz Romowie i jeńcy sowieccy.

  • wymordowanie estońskich Żydów — meldunek z 15 października 1941 roku odnotował 474 zamordowanych Żydów, co w praktyce oznaczało niemal całkowitą zagładę żydowskiej ludności kraju;
  • masowe aresztowania i rozstrzeliwania osób uznanych za komunistów — raport z 9 lipca 1941 roku mówił o około 14 500 zatrzymanych, z których 1000 rozstrzelano, a ponad 5000 osadzono w obozach;
  • zakładanie obozów koncentracyjnych i przejściowych w Estonii oraz na terenach przygranicznych (m.in. rozkaz internowania i późniejszej egzekucji około 450 Żydów w rejonie Pskowa);
  • mordowanie deportowanych do Estonii Żydów z Niemiec, Czech i innych krajów, rozstrzeliwanych m.in. w miejscu kaźni Kalevi-Liiva pod Tallinnem, a także Romów;
  • współorganizowanie aresztowań i deportacji Żydów z północnych Włoch do Auschwitz w latach 1943–1944 jako szef Gestapo w Weronie.
ok. 10 tys. ofiar (przedział 5–40 tys.)

Szacunek obejmuje ofiary aparatu policji bezpieczeństwa i SD w Estonii pod dowództwem Sandbergera — zamordowanych Żydów estońskich i deportowanych, Romów oraz osoby rozstrzelane jako „komuniści”. Przed trybunałem Sandberger przyznawał się do odpowiedzialności jedynie za 300–350 osób, co trybunał odrzucił jako sprzeczne z dokumentacją. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po wojnie Sandberger został ujęty przez aliantów i stanął jako jeden z oskarżonych w procesie Einsatzgruppen (sprawa nr 9 przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze, 1947–1948) — postępowaniu wytoczonym dowódcom grup operacyjnych odpowiedzialnym za „Zagładę od kul”. Oskarżono go o zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i przynależność do organizacji uznanych za przestępcze. 29 września 1947 roku trybunał uznał go za winnego i skazał na karę śmierci przez powieszenie.

Wyroku nigdy nie wykonano. Mimo że w 1949 roku karę śmierci potwierdzono, w 1951 roku komisja ułaskawieniowa („panel Pecka”) działająca z upoważnienia amerykańskiego wysokiego komisarza Johna McCloya zamieniła ją na dożywotnie więzienie. W atmosferze zimnowojennego łagodzenia wyroków wobec niemieckich zbrodniarzy — do czego przyczyniły się także naciski polityczne z Republiki Federalnej Niemiec — 6 maja 1958 roku karę Sandbergera skrócono do już odbytej, a kilka dni później wyszedł on na wolność. Nie poniósł żadnej dalszej odpowiedzialności: pracował następnie jako radca prawny w przemyśle, występował jeszcze jako świadek w procesach nazistowskich i zmarł w Stuttgarcie 30 marca 2010 roku, w wieku 98 lat, jako jeden z ostatnich żyjących uczestników procesu Einsatzgruppen.

Uwagi o niepewności: Dane biograficzne i skala zbrodni pochodzą z konsensusu trzech niezależnych opracowań (deep research) oraz źródeł historycznych. Rok wstąpienia do NSDAP (1931) i do SS (1936) ustalono na podstawie relacji o przystąpieniu do partii w wieku dwudziestu lat i rozpoczęciu służby w SD; poszczególne opracowania podają tu drobne rozbieżności. Łączna liczba ofiar aparatu KdS w Estonii jest szacowana w szerokim przedziale (od kilku do kilkudziesięciu tysięcy), zależnie od tego, czy uwzględnia się wyłącznie mordy bezpośrednio nadzorowane przez Sonderkommando 1a, czy całość zbrodni policji bezpieczeństwa i SD w okupowanej Estonii; sam Sandberger zaniżał ją do kilkuset osób. Przydział do kręgu V (Dowódcy operacyjni) był zgodny we wszystkich trzech źródłach.

Źródła