Wilhelm Kube
Wilhelm Kube był nazistowskim politykiem i cywilnym zwierzchnikiem okupowanej Białorusi — Generalkommissarem für Weißruthenien z siedzibą w Mińsku (1941–1943). Jako najwyższy urzędnik niemieckiej administracji cywilnej w tym rejonie współkierował zagładą tamtejszych Żydów oraz masowymi mordami ludności w ramach tzw. walki z partyzantką. Nie doczekał procesu — zginął we wrześniu 1943 r. w zamachu przeprowadzonym przez radziecki ruch oporu.
Rola w aparacie zbrodni
Kube należał do najstarszej gwardii ruchu nazistowskiego. Do NSDAP wstąpił w 1927 r., a już w 1924 r. zasiadał w Reichstagu wśród pierwszych deputowanych partii. W 1928 r. został Gauleiterem (od 1933 r. Brandenburgii), a od 1933 r. był również oficerem SS. Jego kariera w Rzeszy załamała się po wewnątrzpartyjnym konflikcie, ale w 1940 r. Heinrich Himmler przywrócił go do służby, otwierając mu drogę do nowego stanowiska na Wschodzie.
17 lipca 1941 r., wkrótce po niemieckim ataku na ZSRR, Kube objął urząd Generalkommissara für Weißruthenien — cywilnego komisarza generalnego okręgu białoruskiego, podległego Reichskommissarowi Ostlandu Hinrichowi Lohsemu. Sprawował pełnię władzy cywilnej nad zachodnią częścią okupowanej Białorusi: kontrolował administrację, gospodarkę rabunkową, przymusowe kontyngenty i getta. Jego urząd nie był biernym aparatem — był współtwórcą i wykonawcą polityki eksterminacji.
Postać Kubego pokazuje, że ludobójstwo na Wschodzie nie było wyłącznie dziełem „komand śmierci” z SS i policji, lecz także codziennego zarządzania okupacją. Choć Kube bywał w napięciu z aparatem SS — m.in. w sporze o tempo mordów na deportowanych Żydach niemieckich — pozostawał integralnym ogniwem machiny zbrodni, a jego administracja dostarczała jej organizacyjnego i politycznego oparcia.
Zbrodnie i ofiary
Pod cywilnym zwierzchnictwem Kubego okręg białoruski stał się jednym z centralnych obszarów Zagłady na okupowanych ziemiach radzieckich. W getcie mińskim i w niezliczonych miejscowościach regionu Niemcy wymordowali miejscową ludność żydowską, a do Mińska deportowano i zabijano także Żydów z Rzeszy, Austrii oraz Protektoratu Czech i Moraw. Masowych rozstrzeliwań i mordów w samochodach-komorach gazowych dokonywano m.in. w Małym Trościeńcu pod Mińskiem.
Kube osobiście firmował i relacjonował te zbrodnie. Po fali mordów latem 1942 r. raportował, że w ciągu około dziesięciu tygodni w okręgu „zlikwidowano” blisko 55 tys. Żydów. Jego administracja współorganizowała również masowe pacyfikacje wsi w ramach operacji przeciwpartyzanckich, w których ginęła ludność cywilna, oraz mordy na osobach chorych i z niepełnosprawnościami.
- Getto mińskie i getta okręgu białoruskiego — systematyczne mordy miejscowych Żydów.
- Mały Trościeniec pod Mińskiem — miejsce masowej zagłady Żydów miejscowych oraz deportowanych z Rzeszy, Austrii i Protektoratu.
- Raport z 1942 r.: ok. 55 tys. Żydów „zlikwidowanych” w ciągu ok. 10 tygodni.
- Pacyfikacje wsi w operacjach przeciwpartyzanckich — masowe zabójstwa ludności cywilnej.
- Mordy na osobach chorych psychicznie i z niepełnosprawnościami.
Szacunek obejmuje ofiary zbrodni popełnionych pod cywilnym zwierzchnictwem Kubego w okręgu białoruskim; w skali całej okupowanej Białorusi Niemcy zamordowali ok. 800 tys. Żydów. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Wilhelm Kube nie stanął przed żadnym sądem. 22 września 1943 r., nad ranem, zginął w swoim mieszkaniu w Mińsku od bomby zegarowej podłożonej w łóżku. Zamach przeprowadził radziecki ruch oporu; ładunek umieściła Jelena Mazanik, Białorusinka zatrudniona w domu Kubego jako pomoc domowa, współpracująca z partyzantką.
W odwecie okupanci dokonali masowych represji, mordując setki cywilnych mieszkańców Mińska. Śmierć Kubego oznaczała, że uniknął on odpowiedzialności karnej za zbrodnie popełnione pod jego zwierzchnictwem, które nigdy nie zostały osądzone w jego osobie.
Uwagi o niepewności: dane biograficzne pochodzą z konsensusu materiałów badawczych i weryfikacji źródłowej; szacunek liczby ofiar ma charakter rzędu wielkości i zależy od przyjętego zakresu (bezpośrednie zbrodnie okręgu za kadencji Kubego vs. całość strat na Białorusi). Przynależność Kubego do IV kręgu („Panowie prowincji”) nie budziła w źródłach sporu. Relacje o niektórych szczegółach (np. incydent w getcie mińskim z marca 1942 r.) opierają się na przekazach świadków.
