Maria Mandl
Maria Mandl była austriacką nadzorczynią SS, która od 1942 roku kierowała kobiecym obozem w Auschwitz-Birkenau jako jedna z najwyżej postawionych kobiet w aparacie zagłady. Osobiście uczestniczyła w selekcjach kierujących kobiety i dzieci do komór gazowych i podpisywała listy śmierci obejmujące setki tysięcy ofiar. Więźniarki nazywały ją „Bestią”. Po wojnie została osądzona w procesie oświęcimskim w Krakowie, skazana na śmierć i stracona.
Rola w aparacie zbrodni
Maria Mandl weszła do systemu obozów koncentracyjnych 15 października 1938 roku jako nadzorczyni (Aufseherin) w obozie Lichtenburg, a następnie w kobiecym obozie Ravensbrück. Nie była formalnie członkinią NSDAP ani SS — należała do żeńskiego personelu pomocniczego SS (SS-Gefolge) — lecz w praktyce awansowała na jedno z najważniejszych stanowisk sprawowanych przez kobietę w niemieckim aparacie obozowym. W kwietniu 1942 roku została w Ravensbrück nadzorczynią naczelną (Oberaufseherin), nadzorując blok karny oraz szkolenie kolejnych nadzorczyń.
W październiku 1942 roku przeniesiono ją do Auschwitz-Birkenau, gdzie objęła kierownictwo kobiecego odcinka obozu (Schutzhaftlagerführerin). Podlegała jedynie komendantowi obozu, a jej władzy podporządkowano wszystkie podobozy kobiece całego kompleksu Auschwitz. Dysponowała pełnią władzy nad życiem i śmiercią tysięcy więźniarek: decydowała o przydziale do pracy, karach i o tym, kto zostanie skierowany na zagładę.
Jej postać pokazuje, że kobiecy personel nie był marginalnym dodatkiem do systemu obozowego, lecz realnym elementem jego kierownictwa terroru. Mandl łączyła codzienne okrucieństwo — bicie, kopanie i znęcanie się nad więźniarkami — z chłodnym udziałem w zorganizowanym procesie masowego mordu. To ona powołała w Birkenau kobiecą orkiestrę obozową, która musiała grać podczas apeli, wymarszów do pracy i w trakcie selekcji prowadzących ludzi ku komorom gazowym.
Zbrodnie i ofiary
Auschwitz-Birkenau był największym niemieckim obozem koncentracyjnym i ośrodkiem zagłady; zamordowano w nim ponad milion ludzi, w przeważającej większości Żydów deportowanych z całej okupowanej Europy. Maria Mandl jako kierowniczka kobiecego obozu współtworzyła i wykonywała ten proces zagłady. Zachowane listy z jej podpisem dowodzą, że osobiście uczestniczyła w selekcjach i decydowała, które więźniarki uznać za „niezdolne do pracy” i skierować do komór gazowych. Jej czyny wyczerpują znamiona zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych i udziału w ludobójstwie.
- Udział w selekcjach na rampie i w obozie kobiecym Auschwitz-Birkenau — kierowanie kobiet, dzieci i osób starszych bezpośrednio do komór gazowych (1942–1944).
- Współodpowiedzialność za śmierć — według list opatrzonych jej podpisem — około pół miliona kobiet i dzieci uwięzionych i zamordowanych w kompleksie Auschwitz.
- Osobiste znęcanie się nad więźniarkami: bicie, kopanie, chłosta i sadystyczne kary, za które więźniarki nadały jej przydomek „Bestia”.
- Powołanie kobiecej orkiestry obozowej wykorzystywanej w mechanizmie terroru — do gry podczas apeli, wymarszów i selekcji.
Szacunek obejmuje kobiety i dzieci uwięzione oraz skierowane na zagładę w kobiecym obozie Auschwitz-Birkenau w okresie kierownictwa Marii Mandl; źródła historyczne wiążą jej podpis z listami obejmującymi nawet około pół miliona ofiar. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Maria Mandl została aresztowana przez wojska amerykańskie w sierpniu 1945 roku, a w listopadzie 1946 roku wydana Polsce. Stanęła przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Krakowie w tak zwanym procesie oświęcimskim (pierwszym procesie krakowskim), obok Arthura Liebehenschela, Maximiliana Grabnera i innych członków załogi obozu. W toku procesu przyznała, że podpisała większość list śmierci sporządzanych w Birkenau.
22 grudnia 1947 roku Trybunał uznał ją winną zbrodni przeciwko ludzkości i skazał na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 24 stycznia 1948 roku w więzieniu Montelupich w Krakowie. Maria Mandl miała wówczas 36 lat.
Uwagi o niepewności: Dane rekordu pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych i zostały uzupełnione o ustalenia źródeł historycznych (m.in. USHMM, Muzeum Auschwitz, opracowania biograficzne). Liczba ofiar jest szacunkiem rzędu wielkości: opracowania wiążą podpis Mandl z listami obejmującymi nawet około pół miliona kobiet, jednak nie sposób precyzyjnie rozdzielić jej indywidualnej odpowiedzialności od działania całej maszynerii obozu. Przypisanie postaci do Kręgu V (Dowódcy operacyjni) było przedmiotem rozbieżności między źródłami — dwa z trzech raportów wskazywały ten krąg, jeden proponował zaliczenie jej do niższego kręgu wykonawców i lokalnych sprawców. Formalnie Mandl nie należała do NSDAP ani do SS, lecz do żeńskiego personelu pomocniczego SS (SS-Gefolge).
.jpg){kind=link}