Herta Oberheuser
Herta Oberheuser była niemiecką lekarką, która w obozie koncentracyjnym Ravensbrück brała czynny udział w zbrodniczych pseudomedycznych eksperymentach na więźniarkach — przede wszystkim na polskich więźniarkach politycznych. Osobiście wybierała ofiary, wywoływała u nich ciężkie zakażenia i odmawiała im opieki, powodując trwałe kalectwo i śmierć. Była jedyną kobietą wśród oskarżonych w norymberskim procesie lekarzy, w którym skazano ją za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.
Rola w aparacie zbrodni
Oberheuser uzyskała dyplom lekarski w 1937 roku i w tym samym roku wstąpiła do NSDAP. Po odpowiedzi na ogłoszenie prasowe rozpoczęła pracę jako lekarka w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, jedynym dużym obozie przeznaczonym dla kobiet. Od 1940 roku związała się zawodowo z profesorem Karlem Gebhardtem, naczelnym chirurgiem SS i osobistym lekarzem Heinricha Himmlera, kierującym sanatorium SS w Hohenlychen. Nie posiadała samodzielnego stopnia SS — działała jako personel pomocniczy (Gefolgschaft) w orbicie tej formacji.
W 1942 roku, wraz z tak zwaną „grupą z Hohenlychen", została skierowana do prowadzenia serii eksperymentów na więźniarkach Ravensbrück. Choć formalnie była młodszą członkinią zespołu podległą Gebhardtowi i Fritzowi Fischerowi, w praktyce wykonywała znaczną część zbrodniczej pracy: dobierała ofiary, przeprowadzała badania kwalifikacyjne, uczestniczyła w operacjach i sprawowała — celowo niewystarczającą — opiekę pooperacyjną.
Jej postać uzupełnia istotny obraz aparatu zbrodni: pokazuje, jak wykształcona lekarka, związana przysięgą leczenia, dobrowolnie oddała swoją wiedzę i autorytet zawodowy na usługi zbrodniczego systemu, zamieniając szpital obozowy w miejsce tortur i eksterminacji.
Zbrodnie i ofiary
W Ravensbrück Oberheuser współuczestniczyła w dwóch programach zbrodniczych eksperymentów prowadzonych na zdrowych więźniarkach bez ich zgody. W ramach eksperymentów sulfonamidowych (od lata 1942 do 1943) celowo wywoływano u ofiar ciężkie zakażenia ran — do sztucznie zadanych cięć wprowadzano brud, drzazgi, tłuczone szkło oraz kultury bakterii wywołujące zgorzel gazową, tężec i inne zakażenia — aby badać skuteczność sulfonamidów. Równolegle prowadzono eksperymenty na regeneracji kości, mięśni i nerwów oraz przeszczepy kości: łamano więźniarkom kości, usuwano fragmenty tkanek i przeprowadzano okaleczające operacje. Oberheuser brała także udział w zabijaniu więźniarek zastrzykami z substancji takich jak nafta.
- Miejsce: obóz koncentracyjny Ravensbrück (Niemcy), głównie w latach 1942–1943.
- Ofiary: około 74 polskie więźniarki polityczne poddane operacjom eksperymentalnym — nazywane przez oprawców „królikami" (niem. Kaninchen, potocznie „Króliki z Ravensbrück"); część zmarła, wiele pozostało trwale okaleczonych.
- Rodzaj zbrodni: pseudomedyczne eksperymenty, okaleczenia, sterylizacje oraz uśmiercanie więźniarek zastrzykami.
Szacunek obejmuje osoby poddane eksperymentom, okaleczeniom i sterylizacjom oraz uśmiercone w szpitalu obozowym; udokumentowana grupa eksperymentalna to ok. 74 polskie więźniarki. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Herta Oberheuser była jedyną kobietą wśród oskarżonych w norymberskim procesie lekarzy (United States v. Karl Brandt et al., 1946–1947), prowadzonym przed amerykańskim trybunałem wojskowym. W sierpniu 1947 roku uznano ją za winną zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości za udział w eksperymentach medycznych i skazano na 20 lat pozbawienia wolności.
Kara została jednak drastycznie złagodzona w atmosferze zimnej wojny — wyrok obniżono, a Oberheuser zwolniono z więzienia w Landsberg już w 1952 roku, po odbyciu zaledwie kilku lat. Powróciła do praktyki lekarskiej jako lekarka rodzinna w Stocksee, dopóki nie rozpoznała jej jedna z ocalałych ofiar. W następstwie tego w 1958 roku odebrano jej prawo wykonywania zawodu, a jej odwołanie zostało odrzucone. Zmarła w 1978 roku w Linz am Rhein, nigdy nie odbywszy pełnej orzeczonej kary.
Uwagi o niepewności: Dane w tym profilu pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych, uzupełnionego o źródła instytucjonalne. Liczba ofiar śmiertelnych bezpośrednio przypisywanych eksperymentom bywa podawana rozbieżnie (od kilku do kilkunastu udokumentowanych zgonów wśród grupy eksperymentalnej), a szacunek łącznej skali ofiar (100–500) ma charakter rzędu wielkości. Rozbieżnie datowana jest też utrata prawa wykonywania zawodu (cofnięcie w 1958 r., odrzucenie odwołania ok. 1960 r.). Oberheuser nie posiadała samodzielnego stopnia w SS — działała jako personel pomocniczy (Gefolgschaft); dokładna data formalnego związania z SS pozostaje nieustalona. Zaklasyfikowanie do Kręgu VII nie było przedmiotem sporu między źródłami.
