VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Walter von Reichenau

nie osądzony — zmarł w styczniu 1942 1884–1942

Walter von Reichenau był jednym z najbardziej zideologizowanych generałów Wehrmachtu — wczesnym zwolennikiem Hitlera i dowódcą 6. Armii, która w 1941 r. wkroczyła w głąb Ukrainy. Jego „rozkaz o surowości” z 10 października 1941 r. wprost nakazywał żołnierzom udział w „bezwzględnej odpłacie” wobec Żydów i stał się wzorem powielanym przez innych dowódców na froncie wschodnim. Podległe mu oddziały współdziałały z Einsatzgruppe C przy masowych mordach, w tym w Babim Jarze.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Reichenau pochodził z rodziny wojskowej i całe życie związał z armią, jednak od początku lat 30. wyróżniał się na tle korpusu oficerskiego otwartym poparciem dla nazizmu. Do NSDAP zbliżył się już w 1932 r., łamiąc obowiązujący wówczas żołnierzy zawodowych zakaz przynależności partyjnej. Był rzecznikiem podporządkowania Wehrmachtu Hitlerowi i orędownikiem „narodowosocjalistycznego” charakteru sił zbrojnych — to on redagował fragmenty przysięgi wojskowej na wierność osobie wodza z 1934 r.

We wrześniu 1939 r. dowodził 10. Armią podczas napaści na Polskę, a od października 1939 r. objął 6. Armię, na której czele prowadził kampanię na zachodzie w 1940 r. i został awansowany do stopnia feldmarszałka (Generalfeldmarschall). Po ataku na ZSRR w czerwcu 1941 r. jego 6. Armia stanowiła trzon Grupy Armii „Południe” i posuwała się przez Ukrainę, zajmując m.in. Kijów. W tym samym czasie za frontem działały oddziały Einsatzgruppe C, dokonujące masowych rozstrzeliwań ludności żydowskiej.

Reichenau nie był biernym świadkiem tych zbrodni. Jako dowódca świadomie włączał aparat wojskowy w mechanizm eksterminacji — udzielał wsparcia logistycznego formacjom SS i policji, akceptował ich działania na tyłach armii, a poprzez własne rozkazy nadawał mordom ideologiczne uzasadnienie. Pod koniec listopada 1941 r. Hitler powierzył mu dodatkowo dowództwo całej Grupy Armii „Południe”, które sprawował aż do nagłej śmierci w styczniu 1942 r.

Zbrodnie i ofiary

Najbardziej obciążającym dokumentem jest wydany 10 października 1941 r. rozkaz „O zachowaniu wojska na Wschodzie” (Reichenau-Befehl, tzw. rozkaz o surowości). Reichenau pisał w nim, że celem kampanii jest „całkowite zniszczenie” systemu żydowsko-bolszewickiego, a żołnierz musi zrozumieć konieczność „surowej, lecz sprawiedliwej odpłaty wobec żydowskiej podludzkości”. Rozkaz nakazywał traktować Żydów jak partyzantów — rozstrzeliwać ich lub przekazywać oddziałom egzekucyjnym SS. Hitler uznał ten rozkaz za wzorcowy, a naczelne dowództwo wojsk lądowych zaleciło go innym dowódcom; wkrótce niemal identyczne rozkazy wydali m.in. Erich von Manstein i Hermann Hoth.

Rozkaz nie był aktem symbolicznym — poprzedziły go i po nim nastąpiły konkretne zbrodnie na obszarze podległym 6. Armii:

  • Babi Jar (Kijów), wrzesień 1941 r. — podczas zajmowania Kijowa przez 6. Armię oddziały Einsatzgruppe C, przy współdziałaniu Wehrmachtu, zamordowały w wąwozie Babi Jar 29–30 września ponad 33 tys. Żydów; wojsko zapewniało obwieszczenia, zabezpieczenie terenu i logistykę.
  • Biała Cerkiew, sierpień 1941 r. — Reichenau osobiście podtrzymał decyzję o rozstrzelaniu grupy żydowskich dzieci, odrzucając interwencję kapelanów wojskowych.
  • Systematyczne wsparcie Einsatzgruppen — na całym szlaku bojowym 6. Armii i Grupy Armii „Południe” oddziały wojskowe udzielały pomocy formacjom mordującym ludność żydowską, jeniecką i cywilną na okupowanej Ukrainie.
ok. 100 tys. ofiar (przedział 30 tys. – 200 tys.)

Szacunek obejmuje ofiary mordów popełnionych na obszarze operacyjnym 6. Armii i Grupy Armii „Południe” w okresie dowodzenia Reichenaua, których umożliwienie i ideologiczne usankcjonowanie obciąża jego rozkazy. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Reichenau nigdy nie stanął przed sądem — zmarł w trakcie wojny, ponad trzy lata przed jej zakończeniem. W połowie stycznia 1942 r., po forsownym biegu przełajowym w mroźną pogodę, doznał udaru mózgu. Podczas transportu lotniczego z Połtawy w kierunku Lwowa (a docelowo Lipska) samolot rozbił się przy lądowaniu, a Reichenau odniósł ciężkie obrażenia głowy. Zmarł 17 stycznia 1942 r.; do dziś nie ustalono jednoznacznie, czy przyczyną był udar, czy urazy z katastrofy. Ciało przewieziono do Rzeszy i pochowano z honorami wojskowymi.

Jego zbrodnicze rozkazy zostały jednak udokumentowane i przywołane w powojennych postępowaniach norymberskich jako dowód udziału Wehrmachtu w Zagładzie. „Rozkaz o surowości” pozostaje jednym z najczęściej cytowanych świadectw współodpowiedzialności regularnej armii niemieckiej za zbrodnie na froncie wschodnim.

Uwagi o niepewności: Dane biograficzne opierają się na zgodnym przekazie trzech niezależnych opracowań źródłowych oraz weryfikacji w encyklopediach historycznych. Okoliczności śmierci (udar czy obrażenia z katastrofy lotniczej) nie zostały jednoznacznie ustalone w literaturze; część źródeł podaje datę pogrzebu 18 stycznia 1942 r., lecz przyjmowaną datą zgonu jest 17 stycznia 1942 r. Skala ofiar to szacunek rzędu wielkości — obejmuje mordy umożliwione i usankcjonowane przez dowodzenie Reichenaua, a nie liczbę ofiar zabitych bezpośrednio jego ręką. Przydział do Kręgu VI (Tryby wojny i gospodarki) był zgodny we wszystkich trzech źródłach.

Źródła