VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Oswald Rothaug

skazany na dożywocie (1947), zwolniony (1956) 1897–1967

Oswald Rothaug był nazistowskim sędzią i prezesem Sądu Specjalnego (Sondergericht) w Norymberdze, a od 1943 roku prokuratorem Rzeszy przy Trybunale Ludowym. Przekształcił salę sądową w narzędzie terroru, wydając wyroki śmierci na Żydów, Polaków i osoby uznane przez reżim za „wrogów narodu”. W procesie prawników w Norymberdze uznano go za winnego zbrodni przeciw ludzkości i nazwano „uosobieniem nazistowskiej intrygi i okrucieństwa”.

Zbrodnie przeciw ludzkości

Rola w aparacie zbrodni

Oswald Rothaug wykorzystał urząd sędziowski jako broń reżimu. Od czerwca 1933 roku był prokuratorem w Norymberdze, a od kwietnia 1937 roku kierował tamtejszym Sądem Specjalnym (Sondergericht) — instytucją stworzoną, by omijać zwykłe gwarancje procesowe i szybko wydawać surowe, często śmiertelne wyroki na polecenie polityczne. Rothaug uczynił z tego sądu, jak stwierdził później trybunał, „narzędzie terroru”.

Rothaug działał w ścisłym powiązaniu z aparatem bezpieczeństwa: utrzymywał kontakty ze Służbą Bezpieczeństwa (SD) i partyjnymi decydentami, sterował doborem prokuratorów i tak prowadził rozprawy, by zapadały z góry ustalone wyroki. Reprezentował typ „krwawego sędziego”, dla którego prawo było wyłącznie instrumentem eliminacji osób napiętnowanych rasowo i politycznie przez nazizm.

W maju 1943 roku Rothaug został prokuratorem Rzeszy (Reichsanwalt) przy Trybunale Ludowym (Volksgerichtshof) w Berlinie — najwyższym nazistowskim sądzie politycznym, znanym z masowego orzekania kary śmierci. Awans ten był nagrodą za bezwzględność, którą wykazał w Norymberdze, i wpisał go trwale w centralny mechanizm sądowego mordu w Rzeszy.

Zbrodnie i ofiary

Rothaug osobiście doprowadzał do wyroków śmierci na podstawie sfabrykowanych lub rasistowsko umotywowanych zarzutów. Jego najbardziej znanym przestępstwem było skazanie na śmierć Leo Katzenbergera — starszego żydowskiego kupca — w sprawie o „zhańbienie rasy” (Rassenschande) w marcu 1942 roku; wyrok wykonano. Rothaug z góry przesądził karę śmierci, mówiąc lekarzowi sądowemu, że chce „wydać wyrok śmierci”, i lekceważąc argument o podeszłym wieku oskarżonego.

Rothaug rozciągał sądowy terror na kolejne grupy ofiar reżimu. W 1942 roku skazał na śmierć młodego polskiego robotnika przymusowego, uzasadniając wyrok „niższością” oskarżonego jako „części polskiej podludzkości”. Jego działalność była lokalnym, a zarazem modelowym przykładem tego, jak zwykła procedura sądowa została przestawiona na produkcję wyroków śmierci.

  • Leo Katzenberger — żydowski kupiec z Norymbergi, skazany na śmierć za „zhańbienie rasy” (1942), wyrok wykonany w 1943 roku.
  • Polski robotnik przymusowy — 25-latek skazany na śmierć (1942) na podstawie rasistowskiego uzasadnienia.
  • Żydzi, Polacy i „wrogowie narodu” — ofiary wyroków Sądu Specjalnego w Norymberdze i Trybunału Ludowego, w których orzekał lub jako prokurator żądał najwyższego wymiaru kary.
setki ofiar (rząd wielkości 100–1000)

Liczba obejmuje osoby skazane na śmierć lub najcięższe kary w postępowaniach, którym Rothaug przewodniczył lub które prowadził jako prokurator; źródła nie podają jednej pewnej liczby. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Rothaug był sądzony w amerykańskim procesie prawników (Justice Trial / Juristenprozess, sprawa nr III przed Amerykańskim Trybunałem Wojskowym w Norymberdze). 14 grudnia 1947 roku został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności za zbrodnie przeciw ludzkości; był jedynym oskarżonym w tym procesie uznanym za winnego zbrodni przeciw ludzkości, a jednocześnie uniewinnionym od zarzutu zbrodni wojennych. Trybunał orzekł, że nie było w jego przypadku żadnych okoliczności łagodzących, i opisał go jako „uosobienie tajnej nazistowskiej intrygi i okrucieństwa” oraz „sadystycznego i złego człowieka”.

Kara dożywocia została później złagodzona do 20 lat, a 22 grudnia 1956 roku Rothaug wyszedł na wolność w ramach zwolnienia warunkowego. Nie poniósł dalszej odpowiedzialności prawnej i zmarł jako wolny człowiek 4 grudnia 1967 roku w Kolonii.

Uwagi o niepewności: Podstawowe dane biograficzne (data i miejsce urodzenia oraz śmierci, przebieg procesu i wyrok) opierają się na zgodnym przekazie źródeł oraz na uzupełniającym researchu. Rekord bazowy powstał z konsensusu trzech niezależnych raportów. Skala ofiar podana jest jako rząd wielkości — źródła nie ustalają jednej pewnej liczby osób skazanych z jego udziałem. Rothaug był powiązany ze Służbą Bezpieczeństwa (SD), lecz źródła nie potwierdzają jego formalnego członkostwa w SS. Przypisanie do Kręgu VI było zgodne między źródłami (bez rozbieżności).

Źródła