Bruno Streckenbach
Bruno Streckenbach był szefem urzędu kadr (Amt I) Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) — człowiekiem, który obsadzał ludźmi machinę terroru i ludobójstwa. To on skompletował, wyszkolił i zaprawił ideologicznie personel Einsatzgruppen, oddziałów śmierci, które od 1941 roku wymordowały na okupowanych ziemiach ZSRR ponad milion Żydów oraz dziesiątki tysięcy jeńców, komunistów i cywilów. Wcześniej, jako dowódca policji bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie, współtworzył zbrodniczą akcję AB wymierzoną w polską inteligencję.
Rola w aparacie zbrodni
Streckenbach rozpoczął karierę w policji hamburskiej i po dojściu nazistów do władzy w 1933 roku stanął na czele hamburskiego gestapo. Wczesne wstąpienie do NSDAP i SS (niskie numery ewidencyjne: partyjny 489 972, SS 14 713) świadczą o jego pozycji jako zaufanego funkcjonariusza aparatu bezpieczeństwa. Po napaści Niemiec na Polskę w 1939 roku dowodził Einsatzgruppe I, a następnie został pierwszym dowódcą policji bezpieczeństwa i SD (BdS) w Generalnym Gubernatorstwie z siedzibą w Krakowie.
Od powstania RSHA we wrześniu 1939 roku Streckenbach kierował jego Urzędem I — pionem administracji i kadr. Formalnie „biurokratyczne” stanowisko dawało mu w rzeczywistości kluczową władzę: to jego urząd decydował o doborze, awansach i rozmieszczeniu oficerów gestapo, SD i policji bezpieczeństwa w całej okupowanej Europie. Streckenbach był jednym z „inżynierów piekła” — bez jego pracy kadrowej machina eksterminacji nie miałaby wykonawców.
Wiosną 1941 roku, przed atakiem na Związek Radziecki, Streckenbach osobiście zorganizował w Pretzsch nad Łabą zgrupowanie i szkolenie ludzi wcielonych do Einsatzgruppen. To on przydzielił dowódców i instruował personel co do jego zadań, przekazując rozkaz „specjalnego traktowania” (Sonderbehandlung) — eufemizmu oznaczającego masowy mord — Żydów oraz uznanych za wrogów Rzeszy. W 1943 roku przeniósł się do Waffen-SS na front wschodni, gdzie dowodził 19. Dywizją Grenadierów SS (2. łotewską) aż do kapitulacji w kotle kurlandzkim.
Zbrodnie i ofiary
Odpowiedzialność Streckenbacha ma charakter organizacyjny i sprawczy zarazem. Jako szef kadr RSHA dostarczył Einsatzgruppen wyszkolonych morderców, a jako ich instruktor w Pretzsch przekazał rozkaz eksterminacji. Grupy operacyjne, które współtworzył, dokonały na okupowanych terenach ZSRR jednego z najkrwawszych rozdziałów Holokaustu — masowych rozstrzeliwań ludności żydowskiej w takich miejscach jak Babi Jar, Ponary czy Rumbula.
- Einsatzgruppen (1941–1942): personel skompletowany i przeszkolony pod jego kierunkiem wymordował ponad milion Żydów oraz dziesiątki tysięcy jeńców radzieckich, komunistów, Romów i cywilów.
- Akcja AB w Polsce (1940): jako współautor „nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej” wymierzonej w polską inteligencję — profesorów, prawników, duchownych, działaczy — współodpowiadał za mord ok. 3 500 osób, m.in. w Palmirach pod Warszawą; za tę „akcję” awansował w styczniu 1941 roku.
- Wysiedlenia (1939–1940): nadzorował deportacje dziesiątek tysięcy Polaków i Żydów z ziem wcielonych do Rzeszy do Generalnego Gubernatorstwa.
Bezpośrednia współodpowiedzialność Streckenbacha za akcję AB i wysiedlenia sięga dziesiątek tysięcy ofiar; jako organizator kadr Einsatzgruppen współodpowiada za ludobójstwo liczone w milionach. W akcie oskarżenia z 1973 roku zarzucono mu współudział w mordzie co najmniej miliona ludzi. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
10 maja 1945 roku Streckenbach dostał się do niewoli radzieckiej wraz z resztkami swojej dywizji w kotle kurlandzkim. W 1952 roku sowiecki sąd skazał go na 25 lat więzienia; osadzony był m.in. we Włodzimierzu. Nie odpowiadał wówczas za swoją rolę w Holokauście, lecz w ramach powojennych procesów jeńców niemieckich. Zwolniono go już 10 października 1955 roku w ramach repatriacji i powrócił do Republiki Federalnej Niemiec.
Zachodnioniemiecki wymiar sprawiedliwości podjął śledztwo dopiero w latach 70. W 1973 roku sporządzono akt oskarżenia zarzucający Streckenbachowi współudział w mordzie co najmniej miliona osób. Do procesu jednak nie doszło: hanzeatycki sąd apelacyjny w Hamburgu bezterminowo odroczył postępowanie 20 września 1974 roku, powołując się na zły stan zdrowia (chorobę serca) oskarżonego. Streckenbach zmarł we własnym domu w Hamburgu 28 października 1977 roku — nigdy nie skazany za zbrodnie Holokaustu i akcji AB, w praktyce bezkarny.
Uwagi o niepewności: Dane w tym profilu pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów oraz źródeł historycznych; rekord źródłowy oznaczono jako roboczy (seed), a część pól wymagała doszukania. Dokładne daty i miejsca (urodzenia i śmierci — Hamburg; niewola 1945–1955; odroczenie procesu 1974) ustalono w badaniach i są zgodne między źródłami. Lata wstąpienia do NSDAP i SS podano orientacyjnie (ok. 1930–1931) na podstawie niskich numerów ewidencyjnych — źródła encyklopedyczne nie podają jednoznacznej daty. Przydział do kręgu III („Inżynierowie piekła”) nie był sporny między źródłami. Szacunki liczby ofiar mają charakter rzędu wielkości.
