Edmund Veesenmayer
Edmund Veesenmayer był dyplomatą i funkcjonariuszem SS, którego Adolf Hitler mianował w marcu 1944 r. pełnomocnikiem i posłem nadzwyczajnym Rzeszy na Węgrzech. W tej roli, jako najwyższy przedstawiciel niemieckiej władzy w okupowanym kraju, koordynował i firmował dyplomatycznie deportację węgierskich Żydów. W ciągu niespełna dwóch miesięcy 1944 r. z Węgier wywieziono do Auschwitz-Birkenau około 437 tysięcy ludzi — jedną z najszybszych masowych deportacji całego Holokaustu.
Rola w aparacie zbrodni
Veesenmayer, doktor nauk politycznych, wszedł do służby dyplomatycznej Rzeszy i już przed wojną wykonywał dla Berlina zadania destabilizujące państwa Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Do NSDAP wstąpił w 1932 r., do SS w 1934 r., osiągając w marcu 1944 r. stopień SS-Brigadeführera. Był podwładnym zarówno ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa, jak i szefa aparatu bezpieczeństwa Ernsta Kaltenbrunnera — jego pozycja łączyła fasadę dyplomacji z realiami machiny terroru.
Po niemieckiej okupacji Węgier 19 marca 1944 r. Veesenmayer objął stanowisko pełnomocnika Rzeszy — faktycznego namiestnika, który nadzorował rząd węgierski i wymuszał jego posłuszeństwo. To on doprowadził do powołania uległego wobec Berlina gabinetu Döme Sztójaya i naciskał na władze Węgier, by wydały Żydów do deportacji. Jego urząd dostarczał politycznego i administracyjnego przykrycia dla działań specjalnego oddziału Adolfa Eichmanna, odpowiedzialnego za organizację transportów.
Veesenmayer nie był wykonawcą technicznym Zagłady, lecz jej gwarantem na najwyższym szczeblu okupacyjnej władzy. Depeszami do Berlina meldował na bieżąco liczby deportowanych, traktując wywóz ludzi na śmierć jako element polityki państwowej, którą osobiście egzekwował wobec węgierskich władz.
Zbrodnie i ofiary
Głównym obszarem odpowiedzialności Veesenmayera są deportacje węgierskich Żydów przeprowadzone między 15 maja a 9 lipca 1944 r. Według dokumentacji USHMM w tym czasie z Węgier wywieziono około 437 tysięcy Żydów w 147 pociągach; około 420 tysięcy z nich skierowano do Auschwitz-Birkenau, gdzie większość — około 330 tysięcy osób — zamordowano w komorach gazowych zaraz po przybyciu. Sam Veesenmayer w depeszy z 15 czerwca 1944 r. meldował von Ribbentropowi, że „dostarczono do Rzeszy" już około 340 tysięcy Żydów.
- Deportacja węgierskich Żydów (maj–lipiec 1944): ok. 437 tys. osób wywiezionych z Węgier, w większości do Auschwitz-Birkenau.
- Ghettoizacja i koncentracja: nadzór polityczny nad wymuszeniem na władzach węgierskich getta, oznaczenia i zgromadzenia ludności żydowskiej przed wywózką.
- Współpraca z jednostką Eichmanna: dostarczanie dyplomatyczno-administracyjnego przykrycia dla organizacji transportów do obozu zagłady.
Szacunek obejmuje węgierskich Żydów deportowanych z Węgier w 1944 r. w okresie urzędowania Veesenmayera; źródła: USHMM, Yad Vashem. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Po wojnie Veesenmayer został osądzony przez amerykański trybunał wojskowy w Norymberdze w tzw. procesie ministerstw (Wilhelmstrassenprozess). 11 kwietnia 1949 r. uznano go winnym zbrodni przeciw ludzkości, udziału w zniewalaniu ludzi oraz przynależności do organizacji zbrodniczej (SS) i skazano na 20 lat pozbawienia wolności.
W 1951 r. wysoki komisarz USA w Niemczech John J. McCloy — pod naciskiem rządu i opinii publicznej Republiki Federalnej Niemiec — obniżył wyrok do 10 lat. Veesenmayer został zwolniony z aresztu 16 grudnia 1951 r., po odbyciu jedynie części kary. Nigdy nie poniósł dalszej odpowiedzialności karnej; zmarł jako wolny człowiek w Darmstadt w 1977 r. Jego złagodzona kara i wczesne zwolnienie są przywoływane jako przykład rozmycia rozliczeń ze zbrodniami nazistowskimi w okresie zimnej wojny.
Uwagi o niepewności: Dane podstawowe rekordu pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych i zostały tu zweryfikowane w źródłach zewnętrznych. Data i miejsce urodzenia (12.11.1904, Bad Kissingen) oraz śmierci (24.12.1977, Darmstadt), lata przynależności do NSDAP (1932) i SS (1934), a także przebieg procesu ministerstw są potwierdzone i spójne. Rok wstąpienia do NSDAP bywa w części źródeł podawany jako 1925 (data wcześniejszej sympatii/członkostwa) — przyjęto tu 1932 zgodnie z dominującą dokumentacją. Klasyfikacja do Kręgu IV nie była sporna między źródłami. Liczby ofiar to szacunek rzędu wielkości oparty na danych USHMM i Yad Vashem.