VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Franz Walter Stahlecker

zginął w czasie wojny (1942) 1900–1942

Franz Walter Stahlecker był wysokim funkcjonariuszem SS i policji bezpieczeństwa, który od czerwca 1941 roku dowodził Einsatzgruppe A — najbardziej morderczą z czterech grup operacyjnych działających na zapleczu frontu wschodniego. Podległa mu grupa wymordowała ponad ćwierć miliona ludzi, w ogromnej większości Żydów, na Litwie, Łotwie, w Estonii i w północno-zachodnim ZSRR. Był autorem osławionego „raportu Stahleckera”, w którym z urzędniczą precyzją i dumą podsumował dokonane ludobójstwo. Zginął w marcu 1942 roku od ran odniesionych w walce z partyzantami radzieckimi i nigdy nie stanął przed sądem.

Zbrodnie przeciw ludzkości

Rola w aparacie zbrodni

Stahlecker był wykształconym prawnikiem — w 1927 roku obronił doktorat na uniwersytecie w Tybindze — i przedstawicielem „inteligenckich” kadr aparatu terroru, które zbrodnie planowały i nadzorowały z pełną świadomością ich charakteru. Do NSDAP i SS wstąpił w 1932 roku. W kolejnych latach robił karierę w policji bezpieczeństwa i Służbie Bezpieczeństwa (SD): kierował gestapo we Wrocławiu, a po aneksji Austrii w 1938 roku został inspektorem policji bezpieczeństwa i SD w Wiedniu. Po napaści na Norwegię w 1940 roku pełnił tam funkcję dowódcy policji bezpieczeństwa i SD (BdS).

6 lutego 1941 roku awansowano go do stopnia SS-Brigadeführera i generała majora policji oraz powierzono mu dowództwo Einsatzgruppe A — jednej z czterech grup operacyjnych policji bezpieczeństwa i SD, sformowanych do masowego mordowania Żydów, Romów, komunistów i osób uznanych za wrogów rzeszy na zapleczu nacierającego Wehrmachtu. Wraz z niemiecką inwazją na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku jego grupa ruszyła za Grupą Armii „Północ” przez Litwę, Łotwę i Estonię aż w rejon Leningradu.

Stahlecker nie był biernym wykonawcą rozkazów. Osobiście organizował aparat masowego mordu, inicjował i podsycał pogromy prowadzone rękami miejscowych kolaborantów, koordynował rozstrzeliwania i skrupulatnie raportował przełożonym liczby ofiar. Pod koniec listopada 1941 roku objął dodatkowo stanowisko dowódcy policji bezpieczeństwa i SD (BdS) w Komisariacie Rzeszy Wschód (Ostland), stając się jednym z centralnych organizatorów Zagłady w krajach bałtyckich.

Zbrodnie i ofiary

Pod dowództwem Stahleckera Einsatzgruppe A prowadziła systematyczne ludobójstwo — masowe rozstrzeliwania mężczyzn, kobiet i dzieci nad dołami śmierci, „bez względu na wiek i płeć”, przy udziale miejscowych oddziałów pomocniczych. Były to zbrodnie przeciwko ludzkości dokonywane według planu i dokumentowane w meldunkach do Berlina. W tzw. raporcie Stahleckera, obejmującym okres od 22 czerwca do połowy października 1941 roku, sam sprawca podsumował zamordowanie ponad 118 tysięcy Żydów, a do końca 1941 roku jego grupa raportowała już około 249 tysięcy zamordowanych. Dokument ten posłużył później jako dowód zbrodni nazistowskich w procesie norymberskim.

  • masowe egzekucje Żydów w Kownie, Wilnie, Rydze i Mińsku oraz w setkach mniejszych miejscowości Litwy, Łotwy i Estonii w latach 1941–1942;
  • inspirowanie i wykorzystywanie pogromów prowadzonych przez miejscowych kolaborantów w pierwszych dniach okupacji, przedstawianych następnie jako „samorzutne” akcje ludności;
  • mordowanie Romów oraz rozstrzeliwanie osób uznanych za komunistów, jeńców i „element niepożądany”;
  • doprowadzenie do niemal całkowitej zagłady społeczności żydowskich w krajach bałtyckich — Estonię już na przełomie 1941 i 1942 roku zameldowano jako „wolną od Żydów”.
ponad 250 tys. ofiar (przedział 118–250 tys.)

Dolna granica odpowiada 118 tysiącom ofiar udokumentowanym w raporcie Stahleckera do połowy października 1941 roku; do końca tego roku jego grupa raportowała już około 249 tysięcy zamordowanych. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Stahlecker nie doczekał końca wojny i nie stanął przed żadnym sądem. 22 marca 1942 roku został ciężko ranny w potyczce z partyzantami radzieckimi w rejonie Krasnogwardiejska (dawniej i dziś Gatczyna) pod Leningradem; zmarł następnego dnia, 23 marca 1942 roku, wykrwawiwszy się z przestrzelonej tętnicy. Dowództwo Einsatzgruppe A przejął po nim Heinz Jost.

Choć sam Stahlecker uniknął rozliczenia przez śmierć, jego zbrodnie zostały udokumentowane i osądzone pośrednio. Sporządzony przez niego raport stał się jednym z kluczowych dowodów w procesie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, a jego następca Heinz Jost został skazany w procesie Einsatzgruppen (1948) za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Nazwisko Stahleckera pozostaje w historiografii Zagłady symbolem urzędniczej, „sprawozdawczej” formy ludobójstwa.

Uwagi o niepewności: Dane w tej kartotece opierają się na konsensusie źródeł oraz na materiałach USHMM i Wikimedia. Miejsce śmierci bywa podawane jako Krasnogwardiejsk lub Gatczyna — to ta sama miejscowość pod Leningradem (radziecka nazwa Krasnogwardiejsk obowiązywała w latach 1929–1944, następnie przywrócono historyczną nazwę Gatczyna). Data 22 marca 1942 roku odnosi się do odniesienia śmiertelnych ran, a 23 marca — do zgonu. Skala ofiar podawana jest w oparciu o samosprawozdawcze meldunki grupy: 118 tysięcy do połowy października i około 249 tysięcy do końca 1941 roku; są to liczby raportowane przez samych sprawców, obarczone niepewnością. Przydział do Kręgu V nie budził rozbieżności między źródłami.

Źródła