Rudolf Lange
Rudolf Lange był oficerem SS i policji bezpieczeństwa, dowódcą Einsatzkommanda 2 oraz szefem policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa (KdS) w Generalnym Okręgu Łotwa. Kierował masowymi mordami ludności żydowskiej na Łotwie, w tym masakrą w Rumbuli, i odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości oraz udział w ludobójstwie. W styczniu 1942 r. jako doświadczony wykonawca masowych rozstrzeliwań uczestniczył w konferencji w Wannsee, na której koordynowano „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”.
Rola w aparacie zbrodni
Lange wstąpił do SS w 1936 r., a do NSDAP w 1937 r., i awansował w strukturach służby bezpieczeństwa (SD) oraz policji bezpieczeństwa podległych Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA). Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w 1941 r. znalazł się w składzie Einsatzgruppe A — jednej z grup operacyjnych, których zadaniem było masowe mordowanie Żydów, komunistów i innych grup uznanych przez reżim za „wrogów” na okupowanych terenach wschodnich.
3 grudnia 1941 r. objął dowództwo Einsatzkommanda 2, a jednocześnie został komendantem policji bezpieczeństwa i SD (Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD, KdS) w nowo utworzonym Generalnym Okręgu Łotwa. W tej roli skupiał w swoich rękach aparat terroru, aresztowań i egzekucji na Łotwie i sprawował go aż do stycznia 1945 r. To on organizował sieć obozów i miejsc kaźni w regionie Rygi, w tym obóz w Jungfernhof (Jumpravmuiža) oraz budowę obozu w Salaspils.
Znaczenie Langego w aparacie Zagłady podkreśla jego obecność 20 stycznia 1942 r. na konferencji w Wannsee. Był tam najniższym stopniem i najmłodszym uczestnikiem, lecz Reinhard Heydrich włączył go do grona jako reprezentanta dowództwa policji bezpieczeństwa Ostlandu — właśnie dlatego, że dysponował świeżym, „praktycznym” doświadczeniem w przeprowadzaniu masowych mordów deportowanych Żydów. Postać Langego łączy zatem terenowe egzekucje na Łotwie z centralną koordynacją ludobójstwa.
Zbrodnie i ofiary
Pod dowództwem Langego Einsatzkommando 2 oraz podległy mu aparat KdS na Łotwie zamordowały około 60 tys. Żydów łotewskich oraz Żydów deportowanych na Łotwę z Rzeszy. Lange osobiście planował i nadzorował egzekucje, wydawał rozkazy oddziałom wykonawczym, w tym łotewskim formacjom kolaboracyjnym, i organizował logistykę deportacji oraz mordów.
Najbardziej znaną zbrodnią popełnioną pod jego dowództwem jest masakra w Rumbuli pod Rygą, przeprowadzona 30 listopada i 8 grudnia 1941 r., w której rozstrzelano około 25 tys. osób — głównie Żydów z ryskiego getta oraz około tysiąca Żydów deportowanych z Niemiec. Lange uczestniczył w jej planowaniu i przebiegu.
- Masakra w Rumbuli (30.11 i 8.12.1941) — rozstrzelanie ok. 25 tys. osób, głównie Żydów z getta w Rydze i ok. 1 tys. Żydów deportowanych z Niemiec.
- Obóz w Jungfernhof (Jumpravmuiža) — miejsce uwięzienia i śmierci Żydów deportowanych do Rygi, urządzone z jego inicjatywy.
- Obóz w Salaspils — budowany na jego polecenie punkt uwięzienia i eksterminacji deportowanych.
- Aparat KdS Łotwa — aresztowania, terror i egzekucje wobec Żydów, jeńców i ludności cywilnej Generalnego Okręgu Łotwa w latach 1941–1945.
Szacunek obejmuje Żydów łotewskich oraz deportowanych na Łotwę, zamordowanych przez Einsatzkommando 2 i aparat KdS pod dowództwem Langego; sama masakra w Rumbuli to ok. 25 tys. ofiar. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Rudolf Lange nigdy nie stanął przed sądem. Sprawował funkcję KdS na Łotwie do stycznia 1945 r., po czym znalazł się w oblężonym przez Armię Czerwoną Poznaniu. Zginął tam 23 lutego 1945 r. podczas walk o miasto — według ustaleń historyków popełnił samobójstwo, by uniknąć niewoli.
Uniknął w ten sposób odpowiedzialności karnej za masowe mordy popełnione na Łotwie. Jego rola została udokumentowana m.in. w powojennych śledztwach i procesach dotyczących zbrodni Einsatzgruppen oraz w zachowanym protokole konferencji w Wannsee, na którym figuruje jako jeden z uczestników.
Uwagi o niepewności: Dane w tym profilu opierają się na konsensusie trzech niezależnych raportów badawczych, uzupełnionym o źródła encyklopedyczne. Liczba ofiar podawana jest jako rząd wielkości: część źródeł wskazuje ok. 60 tys. Żydów zamordowanych przez Einsatzkommando 2 pod dowództwem Langego, inne odnoszą się węziej do konkretnych operacji (masakra w Rumbuli — ok. 25 tys.), stąd szeroki przedział 25–100 tys. Okoliczności śmierci w Poznaniu (samobójstwo lub śmierć w walce) nie są w pełni jednoznaczne, choć przeważa ustalenie o samobójstwie. Przydział do kręgu (Krąg V — Dowódcy operacyjni) był przedmiotem rozbieżności między źródłami: jedno z nich sytuowało Langego w Kręgu III, drugie w Kręgu V; w niniejszym archiwum obowiązuje kwalifikacja do Kręgu V.