VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Josef Bühler

stracony w 1948 r. 1904–1948

Josef Bühler był prawnikiem i najbliższym współpracownikiem Hansa Franka, a od marca 1940 roku sekretarzem stanu i faktycznym szefem rządu Generalnego Gubernatorstwa oraz zastępcą generalnego gubernatora. Kierował na co dzień aparatem cywilnej administracji okupacyjnej odpowiedzialnym za terror, grabież i eksterminację. Jako reprezentant rządu GG uczestniczył 20 stycznia 1942 roku w konferencji w Wannsee, gdzie domagał się jak najszybszego rozpoczęcia „ostatecznego rozwiązania” na obszarze Generalnego Gubernatorstwa. Najwyższy Trybunał Narodowy w Krakowie skazał go na karę śmierci za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Bühler był protegowanym Hansa Franka: w 1930 roku wstąpił do jego kancelarii adwokackiej i podążał za nim przez całą karierę. Do NSDAP wstąpił w 1933 roku. Gdy jesienią 1939 roku Frank objął rządy nad Generalnym Gubernatorstwem — jednostką administracyjną utworzoną z centralnych ziem okupowanej Polski — Bühler został szefem jego urzędu w Krakowie, a od 8 marca 1940 roku sekretarzem stanu. Od czerwca 1940 roku pełnił dodatkowo funkcję stałego zastępcy gubernatora.

W praktyce to Bühler kierował bieżącą pracą rządu Generalnego Gubernatorstwa i koordynował jego wydziały. Podczas licznych nieobecności Franka oraz jego sporów kompetencyjnych z aparatem SS i policji to Bühler firmował i nadzorował machinę administracyjną okupacji: politykę kontyngentów i głodowych racji żywnościowych, grabież mienia, wywózki na pracę przymusową do Rzeszy oraz obsługę „przesiedleń” i gett. Jego prawnicze przygotowanie i urzędnicza skrupulatność nadawały tej zbrodniczej administracji pozory porządku.

Odpowiedzialność Bühlera najdobitniej ujawnia jego udział w konferencji w Wannsee 20 stycznia 1942 roku, na której najwyżsi urzędnicy Rzeszy uzgadniali organizację masowej zagłady europejskich Żydów. Reprezentując rząd Generalnego Gubernatorstwa, Bühler wystąpił z prośbą, aby „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” rozpoczęto właśnie na obszarze GG, wskazując, że spośród ok. 2,5 miliona tamtejszych Żydów większość jest „niezdolna do pracy”. Był to głos administracji cywilnej domagający się priorytetu w ludobójstwie.

Zbrodnie i ofiary

Generalne Gubernatorstwo stało się głównym miejscem Zagłady: na jego terenie działały obozy zagłady akcji „Reinhardt” — Bełżec, Sobibór i Treblinka — oraz obóz na Majdanku, a Żydów wcześniej stłoczono w gettach, gdzie masowo umierali z głodu i chorób. Aparat cywilny, którym na co dzień kierował Bühler, tworzył prawne i organizacyjne ramy tej zbrodni, a równolegle prowadził terror wobec ludności polskiej: egzekucje, pacyfikacje, łapanki i deportacje na roboty przymusowe.

  • Współudział w Zagładzie Żydów w Generalnym Gubernatorstwie — na konferencji w Wannsee domagał się pierwszeństwa w realizacji „ostatecznego rozwiązania” na obszarze GG, gdzie następnie wymordowano większość z ok. 2 mln Żydów, głównie w obozach akcji „Reinhardt” i na Majdanku.
  • Terror administracyjny wobec ludności polskiej — jako szef rządu GG współtworzył politykę kontyngentów, głodowych racji, grabieży i odpowiedzialności zbiorowej.
  • Praca przymusowa i grabież mienia — administracja pod jego kierownictwem organizowała wywózki mieszkańców GG na roboty do Rzeszy oraz rabunek mienia publicznego i prywatnego.
ok. 2 mln ofiar (przedział 1,5–2,5 mln)

Szacunek odzwierciedla skalę Zagłady Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, którego administracją cywilną na co dzień kierował Bühler. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po wojnie Bühler zeznawał jako świadek przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, a następnie — zgodnie z zasadą sądzenia sprawców w miejscu popełnienia zbrodni — został w maju 1946 roku wydany Polsce. Jego proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym rozpoczął się 17 czerwca 1948 roku w Krakowie. Akt oskarżenia obejmował m.in. przekroczenie uprawnień władz okupacyjnych, naruszenie konwencji haskiej, udział w eksterminacji i prześladowaniu ludności Generalnego Gubernatorstwa, w tym Żydów, oraz grabież mienia.

10 lipca 1948 roku Trybunał uznał Bühlera winnym zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości i skazał go na karę śmierci oraz przepadek mienia. Prośby o ułaskawienie — złożone m.in. przez samego skazanego, jego żonę i kardynała Michaela von Faulhabera — odrzucił prezydent Bolesław Bierut. Wyrok wykonano przez powieszenie 22 sierpnia 1948 roku w więzieniu Montelupich w Krakowie.

Uwagi o niepewności: dane biograficzne w tym profilu wywodzą się z pojedynczego raportu deep research (jedno źródło konsensusu) i zostały zweryfikowane w źródłach zewnętrznych. Część opracowań podaje datę egzekucji jako 21 sierpnia 1948 roku — przyjęto tu 22 sierpnia 1948, wskazywaną przez większość źródeł (m.in. anglojęzyczną Wikipedię i portale historyczne). Bühler nie był członkiem SS w rozumieniu formalnej służby; niektóre polskie opracowania przypisują mu honorowy tytuł SS-Brigadeführera, co pozostaje niepotwierdzone jednoznacznie, dlatego w kartotece figuruje jako urzędnik administracji cywilnej. Przynależność do kręgu IV („Panowie prowincji”) nie budziła wątpliwości.

Źródła