Ludwig Fischer
Ludwig Fischer był niemieckim prawnikiem i działaczem NSDAP, który w latach 1939–1945 sprawował urząd gubernatora dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Jako cywilny zwierzchnik administracji okupacyjnej odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości: był jednym z twórców i administratorów getta warszawskiego oraz współorganizatorem terroru wobec ludności Warszawy i całego dystryktu. W 1947 r. został skazany na śmierć przez Najwyższy Trybunał Narodowy i powieszony w Warszawie.
Rola w aparacie zbrodni
Fischer urodził się w 1905 r. w Kaiserslautern w Palatynacie. Z wykształcenia prawnik, wcześnie związał się z ruchem narodowosocjalistycznym: do NSDAP wstąpił 20 maja 1926 r. (nr legitymacji 36 499), a w lutym 1929 r. w Monachium wstąpił do SA — bojówki partyjnej, w której doszedł do stopnia SA-Gruppenführera. Był protegowanym Hansa Franka i dzięki niemu wszedł do aparatu władzy okupacyjnej w podbitej Polsce.
Po niemieckiej napaści na Polskę Fischer objął 24 października 1939 r. kierownictwo administracji cywilnej dystryktu warszawskiego — jednego z czterech (później pięciu) dystryktów Generalnego Gubernatorstwa. 25 kwietnia 1941 r. jego tytuł zmieniono na „gubernatora" (Gouverneur). Funkcję tę sprawował aż do wycofania się wojsk niemieckich z Warszawy 17 stycznia 1945 r. Był zatem najwyższym cywilnym urzędnikiem okupanta w stolicy przez cały okres okupacji.
Jako gubernator Fischer dysponował pełnią władzy administracyjnej nad Warszawą i dystryktem. Wydawał zarządzenia represyjne, kontrolował aprowizację, przymusowe kontyngenty i pracę przymusową, a przede wszystkim był administracyjnym architektem izolacji ludności żydowskiej. To jego rozporządzenia usankcjonowały utworzenie i funkcjonowanie getta warszawskiego — największego getta w okupowanej Europie. Reprezentuje on cywilny, biurokratyczny szczebel sprawczości Zagłady: ogniwo między politycznym kierownictwem Generalnego Gubernatorstwa (Hans Frank) a policyjnymi wykonawcami mordu.
Zbrodnie i ofiary
Rządy Fischera w dystrykcie warszawskim oznaczały reżim terroru wobec ludności polskiej i eksterminacyjnej polityki wobec Żydów. Jego administracja tworzyła prawne i organizacyjne ramy zbrodni, które następnie wykonywały formacje SS i policji:
- Getto warszawskie — na mocy zarządzeń Fischera z jesieni 1940 r. w getcie zamknięto ponad 400 tys. Żydów na obszarze niespełna 4 km², w warunkach głodu, epidemii i skrajnego przeludnienia; tysiące osób zmarły z głodu i chorób jeszcze przed rozpoczęciem deportacji.
- Kara śmierci za opuszczenie getta — w grudniu 1940 r. Fischer publicznie zażądał kary śmierci dla Żydów opuszczających getto bez zezwolenia; represja ta stała się jednym z najbardziej bezwzględnych narzędzi izolacji ofiar.
- Wielka Akcja (Grossaktion Warschau) — latem 1942 r. z getta warszawskiego wywieziono do obozu zagłady w Treblince ok. 265 tys. Żydów, a ok. 35 tys. zamordowano na miejscu; deportacje przeprowadzały SS i policja, lecz odbywały się one w getcie zorganizowanym i administrowanym przez aparat kierowany przez Fischera.
- Terror wobec ludności polskiej — masowe egzekucje, łapanki, deportacje na roboty przymusowe do Rzeszy oraz krwawe represje w czasie powstania warszawskiego 1944 r., którym towarzyszyła administracja dystryktu.
Szacunek odnosi się do skali zbrodni w dystrykcie warszawskim, za które współodpowiada administracja Fischera — przede wszystkim ofiar getta warszawskiego i terroru okupacyjnego. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Po zakończeniu wojny Fischer został ujęty 10 maja 1945 r. przez wojska amerykańskie, a 30 marca 1946 r. wydany władzom polskim. Akt oskarżenia postawiono mu 17 grudnia 1946 r., a proces toczył się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Warszawie. Fischer odpowiadał za zbrodnie przeciwko narodowi polskiemu i ludności żydowskiej dystryktu warszawskiego — w tym za utworzenie getta i udział w polityce eksterminacyjnej.
3 marca 1947 r. Trybunał uznał Fischera za winnego i skazał go na karę śmierci przez powieszenie oraz na trwałą utratę praw publicznych. Wyrok wykonano 8 marca 1947 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.
Uwagi o niepewności: Kartoteka postaci opiera się na danych ujednoliconych z niezależnych raportów (konsensus źródeł); szczegóły biograficzne i procesowe zostały zweryfikowane w opracowaniach USHMM, Yad Vashem oraz Wikipedii (niemieckiej i angielskiej). Miejsce urodzenia — Kaiserslautern — należało w 1905 r. do Niemiec i należy do nich nadal. Stopień w SA podano jako SA-Gruppenführer (awans 26 października 1940 r.) zgodnie z biografią niemiecką; część źródeł wtórnych podaje wyższy stopień SA-Obergruppenführera, którego nie udało się jednoznacznie potwierdzić. Liczby ofiar mają charakter rzędu wielkości i obejmują zbrodnie, za które administracja dystryktu współodpowiada, nie zaś wyłącznie czyny osobiście zlecone przez Fischera. Przynależność do kręgu IV była w źródłach zgodna (brak sporu).