VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Erich von dem Bach-Zelewski

skazany / więzienie (1972) 1899–1972

Erich von dem Bach-Zelewski był jednym z najwyższych dowódców SS i policji na okupowanym Wschodzie, twórcą i szefem formacji do „zwalczania partyzantki" (Bandenkampf), które w praktyce prowadziły masowy mord ludności cywilnej. W sierpniu 1944 roku objął dowództwo nad niemieckimi siłami tłumiącymi Powstanie Warszawskie, odpowiadając za jedną z największych rzezi cywilów w II wojnie światowej. Mimo osobistej odpowiedzialności za zbrodnie przeciwko ludzkości nigdy nie stanął przed sądem za czyny wojenne — zeznawał jako świadek oskarżenia w Norymberdze i uniknął rozliczenia.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkości

Rola w aparacie zbrodni

Wstąpił do NSDAP w 1930 roku, a do SS w 1931. Szybko awansował w hierarchii SS i policji, dochodząc do stopnia SS-Obergruppenführera oraz generała Waffen-SS i policji. Po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku pełnił funkcję Wyższego Dowódcy SS i Policji (HSSPF) w środkowym odcinku frontu wschodniego, nadzorując działania Einsatzgruppe B oraz jednostki policyjne odpowiedzialne za masowe rozstrzeliwania Żydów i ludności cywilnej na Białorusi i w rejonie Rygi.

W czerwcu 1943 roku Heinrich Himmler mianował go pełnomocnikiem, a następnie szefem nowo utworzonych formacji do walki z partyzantką (Bandenkampfverbände). Pod hasłem „zwalczania band" jednostki te prowadziły pacyfikacje wsi i miasteczek, w których mordowano całe społeczności bez rozróżniania walczących od cywilów. Doktryna Bandenbekämpfung stała się w praktyce narzędziem ludobójczej polityki okupacyjnej i zbrodni odwetowych.

2 sierpnia 1944 roku, dwa dni po wybuchu Powstania Warszawskiego, objął dowództwo nad wszystkimi niemieckimi siłami tłumiącymi zryw. Wykonując rozkaz Himmlera o bezlitosnym stłumieniu powstania i wymordowaniu ludności miasta, kierował machiną terroru, w której skład wchodziły m.in. brygada Dirlewangera i oddziały Kamińskiego — formacje osławione szczególnym okrucieństwem wobec bezbronnych mieszkańców.

Zbrodnie i ofiary

Formacje pod dowództwem Bach-Zelewskiego dopuściły się masowych zbrodni na ludności cywilnej na okupowanym Wschodzie i w Polsce. Odpowiadał za śmierć dziesiątek tysięcy osób w rejonie Rygi oraz ponad dwustu tysięcy na Białorusi i w okupowanej Polsce w ramach pacyfikacji i akcji odwetowych. Kulminacją była rzeź cywilów Warszawy w sierpniu i wrześniu 1944 roku.

  • Rzeź Woli (5–12 sierpnia 1944): systematyczne wymordowanie od 40 000 do 50 000 mieszkańców warszawskiej dzielnicy Wola — całych rodzin, pacjentów szpitali, lekarzy i pielęgniarek — przez jednostki podległe jego dowództwu.
  • Powstanie Warszawskie: łącznie ok. 200 000 zamordowanych cywilów (w tym ponad 65 000 w masowych egzekucjach) oraz nieznana liczba jeńców; planowe zniszczenie miasta i wypędzenie ludności.
  • Pacyfikacje na Białorusi i w okupowanej Polsce: ponad 200 000 zamordowanych w ramach „zwalczania partyzantki", będącego w praktyce masowym mordem ludności cywilnej.
  • Rejon Rygi i front wschodni (1941): ok. 35 000 ofiar rozstrzeliwań nadzorowanych w ramach struktur SS i policji, m.in. Einsatzgruppe B.
ok. 200 tys. ofiar (przedział 35 tys. – 435 tys.)

Szacunek obejmuje ofiary pacyfikacji na Wschodzie oraz rzezi cywilów Warszawy dokonanych przez jednostki podległe Bach-Zelewskiemu. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Bach-Zelewski nigdy nie został osądzony za zbrodnie wojenne ani zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione na Wschodzie i w Warszawie. Podczas procesów norymberskich wystąpił jako świadek oskarżenia, a jego zeznania obciążające innych dowódców SS pomogły mu uniknąć postawienia w stan oskarżenia i ekstradycji do Polski czy ZSRR, gdzie groziła mu odpowiedzialność karna. W 1951 roku niemiecki sąd denazyfikacyjny skazał go jedynie na dziesięć lat „pracy specjalnej", co w praktyce oznaczało pobyt we własnym domu.

Dopiero na przełomie lat 50. i 60. wymiar sprawiedliwości RFN pociągnął go do odpowiedzialności — nie za zbrodnie wojenne, lecz za zabójstwa polityczne z okresu przed wojną. W 1961 roku został skazany za zabójstwo Antona von Hohberg und Buchwald podczas „nocy długich noży", a w 1962 roku otrzymał karę dożywotniego więzienia za mord na siedmiu niemieckich komunistach na początku lat 30. Zmarł 8 marca 1972 roku w szpitalu w Monachium, dokąd trafił z więzienia Stadelheim — pozostając do końca poza rozliczeniem za swoje najcięższe zbrodnie na ludności okupowanych ziem.

Uwagi o niepewności: Dane biograficzne pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów źródłowych oraz weryfikacji w opracowaniach naukowych. Szacunki liczby ofiar różnią się znacznie w zależności od przyjętego zakresu odpowiedzialności (od dziesiątek tysięcy w pojedynczych akcjach po setki tysięcy łącznie) i mają charakter rzędu wielkości. Przydział do kręgu IV („Panowie prowincji") był przedmiotem rozbieżności między źródłami — dwie oceny wskazywały krąg IV, jedna sugerowała wyższy krąg II ze względu na wagę zbrodni; przyjęto klasyfikację do kręgu IV jako wiążącą dla tego serwisu.

Źródła