Hans-Adolf Prützmann
Hans-Adolf Prützmann był jednym z najwyższych rangą funkcjonariuszy SS i policji na okupowanym Wschodzie. Jako Wyższy Dowódca SS i Policji (HSSPF) kolejno w krajach bałtyckich i na południu okupowanego ZSRR nadzorował aparat masowego mordu — Einsatzgruppen, SD i policję porządkową — odpowiedzialny za wymordowanie setek tysięcy Żydów. Ujęty przez Brytyjczyków w maju 1945 roku, popełnił samobójstwo, zanim mógł stanąć przed sądem.
Rola w aparacie zbrodni
Prützmann należał do warstwy regionalnych zarządców terroru, którzy w hierarchii SS stali pomiędzy Heinrichem Himmlerem a terenowymi oddziałami mordujących. Urząd Wyższego Dowódcy SS i Policji dawał mu bezpośrednią zwierzchność nad wszystkimi formacjami SS, Służbą Bezpieczeństwa (SD) oraz policją porządkową (Orpo) na powierzonym obszarze. Do NSDAP wstąpił w 1929 roku, do SS w 1930; szybko awansował, a od 1932 roku zasiadał także w Reichstagu. W czerwcu 1941 roku, wraz z atakiem na Związek Radziecki, objął stanowisko HSSPF „Ostland und Rußland-Nord” z siedzibą w Rydze, podlegając cywilnemu Komisariatowi Rzeszy Ostland Hinricha Lohsego.
Jesienią 1941 roku Himmler przeniósł Prützmanna na południe, gdzie jako HSSPF „Rußland-Süd”, a od jesieni 1943 roku jako Najwyższy Dowódca SS i Policji na Ukrainie, kierował aparatem represji na rozległym obszarze Reichskommissariatu Ukraina i zapleczy frontowych. W tej roli koordynował „akcje” przeciwko Żydom oraz operacje określane jako zwalczanie partyzantki, które w praktyce służyły za pretekst do dalszych masowych mordów na ludności cywilnej.
W ostatnich miesiącach wojny Himmler powierzył Prützmannowi organizację „Werwolfu” — dywersyjnej struktury mającej prowadzić walkę partyzancką na tyłach nacierających aliantów. Funkcja ta, choć militarnie nieskuteczna, pokazuje, że pozostawał on do końca jednym z zaufanych wykonawców polityki SS.
Zbrodnie i ofiary
Jako HSSPF w krajach bałtyckich Prützmann nadzorował działalność Einsatzgruppen dokonujących pierwszej fali masowych rozstrzeliwań Żydów oraz odpowiadał za spędzanie ocalałych do gett — między innymi getta ryskiego — co przygotowywało grunt pod ich późniejszą eksterminację. Po przeniesieniu na Ukrainę stał na czele struktur odpowiedzialnych za mordy w kolejnych miastach i osadach okupowanego południa ZSRR. 26 grudnia 1942 roku zdołał zameldować Himmlerowi, że w ramach „zwalczania band” zlikwidowano 363 211 Żydów — liczba ta trafiła do meldunku przedłożonego następnie Hitlerowi.
- Kraje bałtyckie (Reichskommissariat Ostland) — nadzór nad Einsatzgruppen i tworzeniem gett, w tym getta w Rydze (1941).
- Ukraina i południe okupowanego ZSRR — kierowanie „akcjami” przeciw Żydom oraz operacjami antypartyzanckimi wymierzonymi w ludność cywilną (1941–1944).
- Meldunek z 26 grudnia 1942 roku: 363 211 zamordowanych Żydów wykazanych jako „pomocnicy i podejrzani band”.
Szacunek obejmuje Żydów zamordowanych na obszarach podległych Prützmannowi jako HSSPF w krajach bałtyckich i na Ukrainie; sam meldunek z grudnia 1942 roku mówi o ponad 363 tysiącach ofiar. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Hans-Adolf Prützmann nigdy nie stanął przed sądem. Po klęsce Niemiec został ujęty przez wojska brytyjskie w połowie maja 1945 roku i osadzony w areszcie w rejonie Lüneburga. 16 maja 1945 roku popełnił samobójstwo, zażywając ukrytą kapsułkę z cyjankiem — podobnie jak wielu innych wysokich funkcjonariuszy SS unikając w ten sposób odpowiedzialności za zbrodnie.
W ten sposób jeden z regionalnych zarządców Zagłady na Wschodzie uszedł osądowi. Jego przypadek unaocznia strukturę odpowiedzialności w aparacie SS: między Himmlerem a bezpośrednimi wykonawcami mordu istniała warstwa dowódców HSSPF, którzy przekładali rozkazy zagłady na konkretne operacje w terenie.
Uwagi o niepewności: Dane biograficzne pochodzą z konsensusu materiałów badawczych, uzupełnionego kwerendą w źródłach (Wikipedia, portal gedenkorte-europa.eu, USHMM, Bundesarchiv). Część źródeł podaje datę śmierci 21 maja 1945 roku zamiast 16 maja; przyjęto datę 16 maja 1945 (Lüneburg) jako najczęściej wskazywaną. Liczba ofiar to szacunek rzędu wielkości dla obszarów podległych Prützmannowi; meldunek z 26 grudnia 1942 roku dokumentuje 363 211 zamordowanych Żydów. Przynależność do Kręgu IV (Panowie prowincji) nie budziła rozbieżności między źródłami.
