VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Hinrich Lohse

skazany / więzienie (1948) 1896–1964

Hinrich Lohse był Gauleiterem i nadprezydentem Szlezwiku-Holsztynu, a od lipca 1941 roku Komisarzem Rzeszy (Reichskommissar) dla Ostlandu — najwyższym cywilnym namiestnikiem okupowanych krajów bałtyckich i zachodniej Białorusi. Kierowana przez niego administracja cywilna współtworzyła prawne i organizacyjne ramy ludobójstwa Żydów, grabieży i wyzysku na jednym z obszarów, gdzie Zagłada rozpoczęła się najwcześniej i pochłonęła ponad milion ofiar. Po wojnie został skazany na dziesięć lat więzienia, jednak zwolniono go już w 1951 roku ze względów zdrowotnych.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Lohse należał do NSDAP od 1923 roku i już w 1925 roku został Gauleiterem Szlezwiku-Holsztynu — jednym z najdłużej urzędujących przywódców partyjnych w historii ruchu, sprawującym tę funkcję nieprzerwanie aż do maja 1945 roku. Po dojściu nazistów do władzy skupił w swoim ręku pełnię władzy w prowincji jako Gauleiter i nadprezydent, a w aparacie partyjnym dosłużył się stopnia SA-Obergruppenführera. Był typem administratora reżimu — nie ideologa ani policyjnego wykonawcy, lecz zarządcy, który sprawność biurokracji oddał na usługi zbrodniczej polityki.

25 lipca 1941 roku, po zajęciu przez Niemcy krajów bałtyckich i części Białorusi, Hitler mianował Lohsego Komisarzem Rzeszy dla nowo utworzonego Komisariatu Rzeszy „Ostland”. Podlegał on formalnie ministrowi Rzeszy ds. okupowanych terytoriów wschodnich Alfredowi Rosenbergowi, lecz na powierzonym mu obszarze — obejmującym Litwę, Łotwę, Estonię oraz Generalny Okręg Białoruś — był najwyższą władzą cywilną. Funkcję tę pełnił do sierpnia 1944 roku, gdy Armia Czerwona odbiła te ziemie.

Choć realna władza była dzielona z SS, policją i Wehrmachtem, administracja Lohsego nie była biernym świadkiem Zagłady. To jego urząd wydawał rozporządzenia i „wytyczne”, które przygotowywały grunt pod policyjne akcje eksterminacyjne: nakazywał rejestrację Żydów, przymus noszenia gwiazdy, konfiskatę mienia, pracę przymusową i zamykanie ludności w gettach. Administracyjna infrastruktura ludobójstwa — listy, dekrety, zarządy gett — powstawała w gabinetach podległych Komisarzowi Rzeszy.

Zbrodnie i ofiary

Ostland był jednym z obszarów, na których „ostateczne rozwiązanie” realizowano najwcześniej i z największą bezwzględnością. Za czasów administracji Lohsego niemieckie Einsatzgruppen, bataliony policji i miejscowe formacje pomocnicze wymordowały ponad milion Żydów i innych ofiar. Sama administracja cywilna dostarczała ram prawnych i logistycznych, bez których masowy mord na taką skalę nie byłby możliwy. Lohse, choć w zachowanej korespondencji kwestionował doraźnie likwidację żydowskich robotników — nie z pobudek humanitarnych, lecz z troski o gospodarkę wojenną — ostatecznie podporządkował się dyrektywie, że „względy gospodarcze mają z zasady pozostać bez znaczenia” przy „rozwiązaniu kwestii żydowskiej”.

  • Zagłada Żydów krajów bałtyckich i Białorusi — masowe egzekucje i getta na Litwie, Łotwie, w Estonii i na Białorusi; główne miejsca zbrodni to m.in. Ponary pod Wilnem, Rumbula i Bikernieki pod Rygą, IX Fort w Kownie oraz Maly Trostieniec pod Mińskiem. Do końca stycznia 1942 roku zamordowano tam około 330 tys. Żydów, a druga wielka fala mordów od 1943 roku pochłonęła co najmniej kolejne 570 tys. ofiar.
  • Getta i praca niewolnicza — utworzenie gett w Rydze, Kownie, Wilnie i Mińsku, obozów Kaiserwald i innych; głód, przymusowa praca oraz likwidacja więźniów niezdolnych do pracy.
  • Grabież i wyzysk — konfiskata mienia żydowskiego oraz rabunkowa eksploatacja gospodarcza okupowanych ziem na rzecz Rzeszy, prowadzona przez podległy Lohsemu aparat administracyjny.
ok. 550 tys. ofiar (przedział 100 tys.–1 mln)

Szacunek odzwierciedla współodpowiedzialność cywilnej administracji Ostlandu za Zagładę na obszarze, gdzie łącznie zamordowano ponad milion ludzi; dolna granica ujmuje udział samego aparatu Lohsego, górna — pełną skalę zbrodni na podległym mu terytorium. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po klęsce Rzeszy Lohse został ujęty i postawiony przed niemieckim sądem w Bielefeld. W procesie toczącym się od października 1947 do stycznia 1948 roku uznano go winnym i skazano na dziesięć lat więzienia oraz konfiskatę majątku. Wyrok był rażąco łagodny wobec skali zbrodni popełnionych na obszarze, którym administrował.

Już w marcu 1951 roku zwolniono go z więzienia ze względów zdrowotnych (zakrzepica). W procesie denazyfikacyjnym w lipcu 1951 roku zaliczono go do kategorii „mniejszych winnych”, a w 1952 roku odebrano mu prawa emerytalne. Ostatnie lata spędził w rodzinnym Mühlenbarbek, gdzie zmarł 25 lutego 1964 roku, nie poniósłszy pełnej odpowiedzialności za zbrodnie dokonane pod jego zwierzchnictwem.

Uwagi o niepewności: Dane biograficzne pochodzą z konsensusu źródeł deep research i zostały zweryfikowane w niezależnych opracowaniach. W przeciwieństwie do zapisu w rekordzie źródłowym Lohse nie należał do SS — najwyższy stopień osiągnął w SA (SA-Obergruppenführer); do jego organizacji zaliczono NSDAP oraz Ministerstwo Rzeszy ds. okupowanych terytoriów wschodnich. Szacunek liczby ofiar ma charakter rzędu wielkości: obejmuje współodpowiedzialność administracji cywilnej, którą trudno precyzyjnie oddzielić od zbrodni SS, policji i Wehrmachtu na tym samym obszarze. Przydział do kręgu IV (Panowie prowincji) był w konsensusie źródeł jednoznaczny.

Źródła