Eduard Strauch
Eduard Strauch był prawnikiem i oficerem SS, który jako dowódca Einsatzkommando 2, a następnie komendant policji bezpieczeństwa i SD na Białorusi kierował masowymi mordami na Żydach. Odpowiadał m.in. za udział w rzezi w Rumbuli pod Rygą oraz za dziesiątki tysięcy zabójstw na terenie Generalbezirk Weißruthenien. Skazany na śmierć w norymberskim procesie Einsatzgruppen, uniknął egzekucji — zmarł w areszcie belgijskim w 1955 roku.
Rola w aparacie zbrodni
Strauch wstąpił do NSDAP i SS już w 1931 roku, budując karierę w aparacie policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei) i służby bezpieczeństwa SS (SD). Był typowym przedstawicielem wykształconej kadry dowódczej, która nadawała ludobójstwu formę zorganizowanej, administracyjnej operacji. Wykształcenie prawnicze nie powstrzymało go przed czynnym udziałem w zbrodniach — przeciwnie, uczyniło z niego sprawnego organizatora masowego mordu.
W listopadzie 1941 roku objął dowództwo Einsatzkommando 2 — jednostki operacyjnej wchodzącej w skład Einsatzgruppe A, która działała na tyłach frontu wschodniego na Łotwie i w krajach bałtyckich. Einsatzgruppen były mobilnymi oddziałami śmierci SS, których zadaniem było fizyczne wymordowanie Żydów, komunistów i innych grup uznanych przez reżim za wrogów. Wkrótce po objęciu komendy Strauch uczestniczył w rzezi w Rumbuli.
Od lutego 1942 roku Strauch pełnił funkcję komendanta policji bezpieczeństwa i SD (KdS) w Generalbezirk Weißruthenien z siedzibą w Mińsku, obejmując kontrolę nad terrorem i eksterminacją na okupowanej Białorusi. W 1944 roku został przeniesiony na stanowisko KdS w Brukseli, a następnie do Waffen-SS. Na każdym z tych stanowisk był ogniwem łączącym rozkazy z góry z konkretnymi masowymi zabójstwami wykonywanymi na miejscu.
Zbrodnie i ofiary
Jednostki dowodzone przez Straucha oraz aparat policji bezpieczeństwa, którym kierował na Białorusi, dokonały masowych mordów o skali sięgającej dziesiątek tysięcy ofiar. Sam Generalkommissar Białorusi Wilhelm Kube meldował latem 1943 roku, że Strauch spowodował „likwidację” 55 tysięcy Żydów w ciągu zaledwie dziesięciu tygodni — liczba ta obrazuje bezwzględne tempo i skalę eksterminacji prowadzonej pod jego dowództwem.
- Rzeź w Rumbuli (pod Rygą, listopad–grudzień 1941) — udział w wymordowaniu Żydów z ryskiego getta; 30 listopada 1941 zamordowano tam ok. 10,6 tys. osób, a w obu akcjach łącznie ok. 25 tys.
- Generalbezirk Weißruthenien / Mińsk (Białoruś, od 1942) — masowe rozstrzeliwania Żydów oraz ludności cywilnej podejrzewanej o opór; dziesiątki tysięcy ofiar wśród społeczności żydowskiej i miejscowej.
- Terror policyjny i mordy w ramach zwalczania „partyzantki” — akcje eksterminacyjne wymierzone w ludność cywilną okupowanych terytoriów wschodnich.
Ofiary Einsatzgruppen i aparatu policji bezpieczeństwa na okupowanym Wschodzie liczy się w setkach tysięcy; udział jednostek i struktur dowodzonych przez Straucha przypada na tę skalę. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Eduard Strauch był jednym z oskarżonych w procesie Einsatzgruppen (sprawa nr 9 tzw. dalszych procesów norymberskich), toczącym się przed amerykańskim trybunałem wojskowym. Mimo prób symulowania choroby psychicznej został uznany za winnego zbrodni przeciw ludzkości — m.in. za kluczową rolę w rzezi w Rumbuli i szeregu innych masowych mordów. 9 kwietnia 1948 roku sędzia przewodniczący Michael Musmanno ogłosił wobec niego wyrok śmierci przez powieszenie.
Kary tej nie wykonano. Straucha ekstradowano do Belgii, gdzie sąd w Liège skazał go na śmierć za zabójstwa jeńców wojennych. Również ten wyrok pozostał niewykonany, ponieważ władze belgijskie uznały go za osobę chorą psychicznie. Eduard Strauch zmarł w areszcie 15 września 1955 roku w szpitalu w Uccle (Ukkel) pod Brukselą — nie ponosząc pełnej kary, na jaką skazały go dwa niezależne trybunały.