VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Heinz Jost

skazany / więzienie (1964) 1904–1964

Heinz Jost był funkcjonariuszem SS i SD, który we wrześniu 1939 roku objął kierownictwo Amt VI — wydziału wywiadu zagranicznego w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA). Od marca do września 1942 roku dowodził Einsatzgruppe A, zmotoryzowaną grupą operacyjną policji bezpieczeństwa i SD, która na obszarze krajów bałtyckich i w rejonie Leningradu dokonywała masowych mordów ludności żydowskiej. Za zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne został w procesie Einsatzgruppen skazany na dożywocie; po złagodzeniu kary zwolniono go z więzienia już w 1951 roku.

Zbrodnie przeciw ludzkości

Rola w aparacie zbrodni

Jost pochodził z Holzhausen w Hesji, z wykształcenia był prawnikiem. Do NSDAP wstąpił wcześnie, bo już w 1928 roku, a w 1934 roku trafił do SS i do Służby Bezpieczeństwa (SD) — aparatu wywiadu i inwigilacji podległego Reinhardowi Heydrichowi. Reprezentował ten typ urzędniczo-policyjnej elity Trzeciej Rzeszy, która masowe zbrodnie planowała, organizowała i nadzorowała zza biurka, z pełną świadomością ich charakteru.

We wrześniu 1939 roku, wraz z utworzeniem RSHA, Jost stanął na czele Amt VI — pionu wywiadu zagranicznego SD (tzw. Ausland-SD). Funkcję tę pełnił do początku 1942 roku, gdy w wyniku rywalizacji wewnątrz aparatu bezpieczeństwa został z niej usunięty i zastąpiony przez Waltera Schellenberga.

W marcu 1942 roku Jost objął dowództwo Einsatzgruppe A — najbardziej „wydajnej” pod względem liczby ofiar spośród czterech grup operacyjnych rozmieszczonych na zapleczu frontu wschodniego. Zastąpił na tym stanowisku Franza Waltera Stahleckera, poległego wcześniej w walce z partyzantami. Grupa działała na obszarze Litwy, Łotwy i Estonii oraz w rejonie Leningradu, z siedzibą w Rydze, prowadząc systematyczną eksterminację Żydów oraz osób uznanych za komunistów i „element niepożądany”. Jako dowódca Jost odpowiadał za działalność podległych mu komand i za meldunki o liczbie zamordowanych, jakie grupa przesyłała do Berlina. Dowodził nią do września 1942 roku.

Zbrodnie i ofiary

Einsatzgruppe A prowadziła „Zagładę od kul” — masowe rozstrzeliwania mężczyzn, kobiet i dzieci nad dołami śmierci, często z udziałem miejscowych kolaboranckich formacji pomocniczych. Były to zbrodnie ludobójstwa dokonywane według planu i skrupulatnie dokumentowane w meldunkach do centrali. Grupa ta była odpowiedzialna za śmierć największej liczby ofiar spośród wszystkich Einsatzgruppen: tylko w pierwszych pięciu miesiącach po napaści na ZSRR, jeszcze przed objęciem dowództwa przez Josta, wymordowała ponad 135 tysięcy ludzi, w przeważającej większości Żydów. Gdy w marcu 1942 roku Jost przejmował dowodzenie, machina mordu na tym obszarze była już w pełnym biegu, a on kontynuował jej działanie.

  • masowe egzekucje Żydów na Litwie, Łotwie i w Estonii oraz w rejonie Leningradu w 1942 roku;
  • mordowanie osób uznanych za komunistów, jeńców sowieckich i „element niepożądany”;
  • współpraca z miejscowymi formacjami kolaboranckimi przy akcjach eksterminacyjnych i pogromach;
  • wcześniej — kierowanie Amt VI RSHA (wywiadem zagranicznym SD) w latach 1939–1942, w ramach kierowniczej kadry aparatu terroru.
ok. 135 tys. ofiar (kat. 3 — 100–500 tys.)

Liczba odnosi się do udokumentowanego bilansu Einsatzgruppe A na obszarze jej działania; największą część tych zbrodni popełniono jeszcze przed objęciem dowództwa przez Josta w marcu 1942 roku, on zaś kontynuował działalność grupy. Trybunał norymberski uznał go za współodpowiedzialnego za zbrodnie całej organizacji. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po wojnie Jost stanął przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze jako jeden z oskarżonych w procesie Einsatzgruppen (sprawa nr 9, wrzesień 1947 – kwiecień 1948) — pierwszym procesie w całości poświęconym sprawcom masowych rozstrzeliwań na Wschodzie. Oskarżono go o zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne oraz członkostwo w organizacjach uznanych za przestępcze (SS i SD). Trybunał orzekł, że jako dowódca Einsatzgruppe A był świadomy zbrodniczego celu tej formacji i nie może uchylić się od odpowiedzialności za jej czyny.

W kwietniu 1948 roku Jost został uznany za winnego i skazany na karę dożywotniego więzienia. W ramach powojennej polityki łagodzenia wyroków norymberskich jego karę znacznie zredukowano, a już w grudniu 1951 roku wyszedł na wolność z więzienia w Landsbergu. Po zwolnieniu prowadził działalność gospodarczą w Republice Federalnej Niemiec i nie poniósł dalszej odpowiedzialności karnej. Zmarł 12 listopada 1964 roku w Bensheim jako wolny człowiek — jego los jest przykładem rażącej niewspółmierności powojennej kary wobec skali popełnionych zbrodni.

Uwagi o niepewności: Dane rekordu pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych i zostały zweryfikowane w źródłach instytucjonalnych. Kluczowe rozróżnienie dotyczy skali ofiar: udokumentowany bilans ponad 135 tysięcy zamordowanych obejmuje głównie okres dowodzenia Franza Waltera Stahleckera (do listopada 1941), zanim Jost objął komendę w marcu 1942 roku; przypisanie tej liczby okresowi jego dowodzenia byłoby zatem nieścisłe, choć trybunał uznał go za współodpowiedzialnego za zbrodnie całej formacji. Przyjęta kategoria skali (kat. 3) odnosi się do łącznego bilansu Einsatzgruppe A. Przydział do Kręgu V (dowódcy operacyjni) był w źródłach niesporny.

Źródła