VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Hans-Joachim Riecke

Uniknął odpowiedzialności (zm. 1986) 1899–1986

Hans-Joachim Riecke był sekretarzem stanu w Ministerstwie Wyżywienia i Rolnictwa Rzeszy oraz szefem sekcji rolnej Sztabu Gospodarczego Wschód. Jako najbliższy współpracownik Herberta Backego współtworzył i wprowadzał w życie tzw. Plan Głodowy — zbrodniczą politykę celowego zagłodzenia ludności okupowanego Związku Radzieckiego. Po wojnie uniknął realnej kary i przez dziesięciolecia funkcjonował bezkarnie w Republice Federalnej Niemiec.

Zbrodnie przeciw ludzkościInne ludobójstwa

Rola w aparacie zbrodni

Riecke wywodził się z aparatu rolnego nazistowskich Niemiec: do NSDAP wstąpił już w 1925 roku, robił karierę w administracji wyżywienia, a od 1936 roku był dyrektorem ministerialnym w Ministerstwie Wyżywienia i Rolnictwa Rzeszy. Był wysokim funkcjonariuszem SA (dosłużył się rangi Gruppenführera), a w 1944 roku wstąpił również do SS, gdzie otrzymał stopień SS-Gruppenführera. W czerwcu 1942 roku został pełniącym obowiązki, a w lipcu 1944 roku mianowanym sekretarzem stanu — prawą ręką Herberta Backego, faktycznego zarządcy wyżywienia III Rzeszy.

Kluczowa dla jego odpowiedzialności była funkcja szefa sekcji rolnej (Chefgruppe Landwirtschaft) w Sztabie Gospodarczym Wschód (Wirtschaftsstab Ost) Planu Czteroletniego. To właśnie ten aparat opracowywał zasady gospodarczej eksploatacji terenów zdobytych po ataku na ZSRR w 1941 roku. Riecke kierował ponadto Główną Grupą Rolnictwa w Ministerstwie Rzeszy do spraw Okupowanych Terytoriów Wschodnich, co osadzało go w samym centrum decyzji o rabunku żywności na Wschodzie.

To nie był urzędnik wykonujący cudze polecenia z dystansu. Riecke współredagował dokumenty programowe zbrodni — jego sekcja przygotowała słynne wytyczne gospodarcze z 23 maja 1941 roku, które wprost zakładały, że w wyniku niemieckiej polityki „wiele dziesiątków milionów ludzi w tym kraju stanie się zbędnych i umrze lub będzie musiało wyemigrować na Syberię”.

Zbrodnie i ofiary

Plan Głodowy (Hungerplan) był świadomą, planowaną z góry zbrodnią przeciwko ludzkości. Zakładał przechwytywanie płodów rolnych okupowanego ZSRR na potrzeby armii i ludności Rzeszy, przy jednoczesnym pozbawieniu żywności dziesiątków milionów ludzi uznanych przez nazistów za „zbędną” ludność. W założeniach planistów śmierć głodowa miała objąć od 20 do 30 milionów, a w skrajnych szacunkach nawet 45 milionów mieszkańców terenów wschodnich. Riecke, jako szef sekcji rolnej, należał do najważniejszych architektów i wykonawców tej polityki obok Herberta Backego.

Choć nie udało się zrealizować całości ludobójczego zamiaru, skutki były potworne. Historycy szacują, że polityka głodu prowadzona na okupowanym Wschodzie doprowadziła bezpośrednio do śmierci milionów ludzi cywilnych oraz jeńców radzieckich.

  • Ok. 4,2 mln cywilów ZSRR (Rosjan, Białorusinów, Ukraińców) zagłodzonych przez okupanta w latach 1941–1944.
  • Ponad 3 mln radzieckich jeńców wojennych zmarłych w niemieckiej niewoli, w znacznej części wskutek celowego głodzenia.
  • Ok. milion ofiar oblężenia Leningradu, powiązanego z polityką odcięcia dostaw żywności.
  • Masowe zgony z głodu w miastach okupowanej Ukrainy, m.in. w Charkowie i Kijowie.
ok. 100–500 tys. ofiar (kategoria skali)

Bezpośrednia odpowiedzialność Rieckego mieści się w kategorii setek tysięcy ofiar, lecz jako współtwórca i wykonawca Planu Głodowego jest współodpowiedzialny za miliony zagłodzonych na okupowanym Wschodzie. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Riecke został aresztowany 23 maja 1945 roku i osadzony w obozie internowania „Ashcan” w Luksemburgu, a następnie przetrzymywany aż do marca 1949 roku. W procesach norymberskich występował jako świadek — w kwietniu 1946 roku obrony, a w lutym 1948 roku oskarżenia — sam jednak nigdy nie zasiadł na ławie oskarżonych za udział w Planie Głodowym. W ramach denazyfikacji zaliczono go początkowo do „Grupy II” (obciążonych) i 30 października 1950 roku skazano na 2 lata więzienia, lecz zwolniono go od razu na poczet czasu odbytego w internowaniu.

Późniejsza reklasyfikacja do łagodniejszej „Grupy IV” (biernych zwolenników) dopełniła obrazu faktycznej bezkarności. Riecke wrócił do branży, w której zbudował zbrodniczą karierę: w latach 1952–1970 kierował działem gospodarczym firmy Alfred C. Toepfer, handlującej płodami rolnymi, a następnie działał w powiązanej fundacji aż do śmierci. Zmarł spokojnie 11 sierpnia 1986 roku w Hamburgu, nigdy nie poniósłszy odpowiedzialności współmiernej do skali zbrodni, w których uczestniczył.

Uwagi o niepewności: Rekord bazowy tej postaci pochodzi z pojedynczego źródła konsensusowego i wskazywał stopień „SS-Brigadeführer”; zweryfikowane źródła (Wikipedia, opracowanie Wigberta Benza) podają wyższy stopień SS-Gruppenführera oraz wcześniejszą rangę SA-Gruppenführera — w kartotece przyjęto dane potwierdzone w researchu. Liczby ofiar Planu Głodowego są szacunkami rzędu wielkości i różnią się między historykami; podana kategoria skali (100–500 tys.) opisuje bezpośrednią odpowiedzialność, podczas gdy współodpowiedzialność za całość polityki głodu obejmuje miliony ludzi. Przynależność do kręgu IV nie była przedmiotem sporu między źródłami.

Źródła