VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Arthur Nebe

stracony (1945) 1894–1945

Arthur Nebe był szefem policji kryminalnej Rzeszy (Kripo) i dowódcą Einsatzgruppe B — jednej z czterech ruchomych grup operacyjnych SS, które od 1941 roku dokonywały masowych rozstrzeliwań na okupowanych terenach ZSRR. Pod jego komendą grupa wymordowała na Białorusi i zapleczu Grupy Armii „Środek” ponad 45 tysięcy ludzi, w większości Żydów. To on zorganizował pokaz masowego mordu dla Himmlera pod Mińskiem i kierował eksperymentami, które doprowadziły do stworzenia samochodów-komór gazowych.

Zbrodnie przeciw ludzkościInne ludobójstwa

Rola w aparacie zbrodni

Nebe należał do najstarszej gwardii aparatu policyjnego III Rzeszy. Do NSDAP i SS wstąpił w 1931 roku, a po dojściu Hitlera do władzy szybko awansował. Od 1936 roku, w ramach scalonego przez Reinharda Heydricha aparatu bezpieczeństwa, kierował Kriminalpolizei (Kripo) — a od utworzenia Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) w 1939 roku stał na czele jego Urzędu V (policja kryminalna). Funkcję szefa Kripo pełnił aż do 1944 roku. To on osadzał centralny aparat policyjny Rzeszy w maszynerii terroru i eksterminacji.

Wiosną 1941 roku, przed napaścią na Związek Radziecki, Nebe zgłosił się na dowódcę Einsatzgruppe B. Grupa działała na zapleczu Grupy Armii „Środek”, na terenie dzisiejszej Białorusi i zachodniej Rosji, w rejonie Mińska, Smoleńska i Mohylewa. Jej zadaniem było systematyczne wymordowanie Żydów oraz innych grup uznanych przez reżim za „wrogów” i „element niepożądany”: komunistów, Romów, osób z niepełnosprawnościami i pacjentów szpitali psychiatrycznych. Nebe łączył więc w jednej osobie kierownictwo centralnej instytucji policyjnej i bezpośrednie dowództwo w terenie nad ludobójstwem.

Sierpień 1941 roku pod Mińskiem uczynił z niego jednego z architektów zmiany metod zagłady. Zorganizowany przez Nebego pokaz masowej egzekucji, w którym uczestniczył Heinrich Himmler, skłonił dowódcę SS do poszukiwania „mniej obciążających” dla sprawców sposobów zabijania. Himmler polecił to zadanie właśnie Nebemu; prowadzone przez niego eksperymenty doprowadziły do skonstruowania samochodów-komór gazowych (Gaswagen), w których ofiary uśmiercano spalinami. Był to jeden z etapów drogi ku przemysłowej machinie zagłady.

Zbrodnie i ofiary

Einsatzgruppe B pod dowództwem Nebego dokonywała masowych rozstrzeliwań ludności cywilnej na okupowanych terenach ZSRR. Raporty grupy odnotowały ponad 45 000 zamordowanych do listopada 1941 roku. Ofiarami byli przede wszystkim Żydzi — mężczyźni, kobiety i dzieci — a także jeńcy sowieccy, komuniści, Romowie oraz osoby z niepełnosprawnościami. Zabójstwa były planowe, dokumentowane i raportowane do centrali RSHA jako element realizacji polityki ludobójczej.

  • Masowe rozstrzeliwania Żydów na Białorusi i zapleczu Grupy Armii „Środek” (rejony Mińska, Mohylewa, Smoleńska), 1941.
  • Ponad 45 000 zamordowanych odnotowanych w raportach Einsatzgruppe B do listopada 1941 roku.
  • Zorganizowanie pod Mińskiem pokazowej masowej egzekucji dla Himmlera (sierpień 1941).
  • Kierowanie eksperymentami, które doprowadziły do wprowadzenia samochodów-komór gazowych — narzędzia dalszych masowych mordów.
  • Zbrodnie na Romach, jeńcach sowieckich, komunistach oraz pacjentach szpitali psychiatrycznych.
ponad 45 tys. ofiar (przedział 45 000–100 000)

Liczba ponad 45 tysięcy pochodzi z własnych raportów Einsatzgruppe B do listopada 1941 roku i stanowi udokumentowane minimum; górny przedział ujmuje dalsze zbrodnie grupy oraz skutki metod współtworzonych przez Nebego. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Nebe nigdy nie stanął przed alianckim trybunałem za swoje zbrodnie — zginął wcześniej z rąk własnego reżimu. W ostatnich latach wojny związał się z opozycją wojskową wobec Hitlera i przystąpił do spisku 20 lipca 1944 roku, w którym jako szef Kripo miał zapewnić spiskowcom lojalność berlińskiej policji po zamachu. Po nieudanym puczu ukrywał się, lecz w styczniu 1945 roku został wytropiony i aresztowany przez Gestapo.

Nazistowski Trybunał Ludowy (Volksgerichtshof) skazał go na śmierć za zdradę stanu na początku marca 1945 roku, w przyspieszonym, pozbawionym realnej obrony postępowaniu. Wyrok wykonano 21 marca 1945 roku w berlińskim więzieniu Plötzensee przez powieszenie. Udział w spisku nie umniejsza jego odpowiedzialności za ludobójstwo — Nebe pozostaje jednym z najwyraźniejszych przykładów tego, że wśród późniejszych przeciwników Hitlera bywali także masowi mordercy.

Uwagi o niepewności: Rok urodzenia i śmierci oraz część danych biograficznych w rekordzie pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych; dane doprecyzowano na podstawie źródeł historycznych (USHMM, Wikipedia). Przynależność do kręgu była sporna między źródłami — jeden z dostawców wskazywał krąg V (dowódcy operacyjni), inny krąg III; w serwisie obowiązuje przypisanie do kręgu V zgodnie z rolą Nebego jako terenowego dowódcy Einsatzgruppe. Liczba ofiar (ponad 45 tys.) opiera się na własnych raportach grupy i stanowi udokumentowane minimum, a nie pełny bilans zbrodni.

Źródła