VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Franz Kutschera

zginął w czasie wojny (1944) 1904–1944

Franz Kutschera był austriackim funkcjonariuszem SS, który od września 1943 do lutego 1944 roku pełnił funkcję dowódcy SS i policji (SSPF) w niemieckim dystrykcie warszawskim. W ciągu kilku miesięcy uczynił z okupowanej Warszawy miasto codziennych ulicznych egzekucji i masowych łapanek, za co zyskał miano „kata Warszawy”. Zginął 1 lutego 1944 roku, zastrzelony przez żołnierzy podziemnego Państwa Polskiego w Akcji Kutschera.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkości

Rola w aparacie zbrodni

Kutschera wstąpił do NSDAP w grudniu 1930 roku, a do SS w listopadzie 1931. Karierę w aparacie okupacyjnym budował na kresach niemieckiego panowania: był gauleiterem Karyntii, a od 1941 roku szefem administracji cywilnej w okupowanej słoweńskiej Karyntii i Górnej Krainie, gdzie zasłynął z bezwzględności w wojnie z jugosłowiańskimi partyzantami. Wiosną 1943 roku objął stanowisko dowódcy SS i policji w Mohylewie na okupowanych ziemiach radzieckich — na zapleczu, gdzie trwały pacyfikacje i zbrodnie na ludności cywilnej.

25 września 1943 roku Kutschera został dowódcą SS i policji dystryktu warszawskiego. Jako SSPF skupiał w swoim ręku kontrolę nad policją bezpieczeństwa i porządkową, koordynując politykę terroru wobec ludności okupowanej Warszawy. Był ogniwem między berlińskim kierownictwem SS a wykonawcami zbrodni na ulicach miasta — to on nadawał tempo i skalę represjom, przekształcając rozproszony terror w systematyczną, publiczną machinę zastraszania.

Jego metoda polegała na demonstracyjnym, jawnym mordowaniu: rozklejaniu list rozstrzelanych i przetrzymywanych zakładników, ogłaszaniu nazwisk skazanych przez megafony i wykonywaniu wyroków w publicznych miejscach. Terror miał być widoczny i codzienny, wymierzony w całe społeczeństwo miasta jako narzędzie zbiorowego odwetu i kontroli.

Zbrodnie i ofiary

Pod dowództwem Kutschery Warszawa stała się miejscem masowych ulicznych egzekucji cywilów. Nasilił on łapanki — obławy, w których przypadkowych przechodniów zatrzymywano jako zakładników — a następnie rozstrzeliwano ich publicznie w odwecie za akcje ruchu oporu lub dla samego zastraszenia. Codziennie wywieszano listy z nazwiskami Polaków przeznaczonych do rozstrzelania w razie jakiegokolwiek zamachu na niemieckiego żołnierza lub policjanta. W ciągu zaledwie kilku miesięcy jego rządów na ulicach i w ruinach getta warszawskiego zastrzelono kilka tysięcy ludzi.

  • Masowe uliczne egzekucje publiczne cywilów w okupowanej Warszawie (jesień 1943 – zima 1944).
  • Branie zakładników i egzekucje odwetowe — polska ludność cywilna, w tym Żydzi.
  • Łapanki (obławy uliczne) na masową skalę jako narzędzie terroru i pozyskiwania zakładników.
  • Publiczne obwieszczanie list skazanych i rozstrzelanych w celu zbiorowego zastraszenia mieszkańców.
ok. 7,5 tys. ofiar (przedział 5–10 tys.)

Szacunek odnosi się do ofiar terroru w Warszawie w krótkim okresie dowództwa Kutschery (wrzesień 1943 – luty 1944); źródła mówią o kilku tysiącach zastrzelonych, a Instytut Pamięci Narodowej szacuje ok. 300 ofiar tygodniowo. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Franz Kutschera nigdy nie został osądzony — nie dożył końca wojny. Skala i jawność jego zbrodni sprawiły, że polskie Państwo Podziemne, w porozumieniu z Rządem RP na uchodźstwie, wydało na niego wyrok śmierci. 1 lutego 1944 roku żołnierze specjalnego oddziału Kedywu Armii Krajowej („Pegaz”, dowodzeni bezpośrednio przez Bronisława Pietraszewicza „Lota”) zatrzymali jego samochód i zastrzelili go przed siedzibą dowództwa SS w Warszawie. Akcja Kutschera stała się jedną z najgłośniejszych operacji polskiego podziemia.

W odwecie Niemcy rozstrzelali kilkuset Polaków, nałożyli na miasto kontrybucję i wprowadzili dodatkowe restrykcje. Zamach nie był aktem zemsty osobistej, lecz wykonaniem wyroku wobec sprawcy zbrodni na ludności cywilnej — jednym z nielicznych przypadków, gdy niemiecki dowódca odpowiedzialny za masowy terror poniósł konsekwencje jeszcze w trakcie wojny.

Uwagi o niepewności: Dane w tej kartotece pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych, uzupełnionego weryfikacją źródłową. Liczba ofiar terroru Kutschery w Warszawie jest szacunkiem rzędu wielkości — źródła podają „kilka tysięcy” zastrzelonych w ciągu kilku miesięcy oraz ok. 300 ofiar tygodniowo (IPN); dokładna liczba pozostaje nieustalona. Przynależność Kutschery do Kręgu V (Dowódcy operacyjni) nie budziła rozbieżności między źródłami.

Źródła