Gustav Richter
Gustav Richter był wysłannikiem Adolfa Eichmanna i „doradcą do spraw żydowskich” (Judenberater) przy poselstwie niemieckim w Bukareszcie. W latach 1941–1944 przekładał politykę Zagłady na język rumuńskiej administracji: sporządzał spisy ludności żydowskiej, współtworzył ustawodawstwo antyżydowskie i przygotował plan deportacji setek tysięcy rumuńskich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Jego postać pokazuje, jak Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy eksportował zbrodnie przeciwko ludzkości poza granice Rzeszy — środkami dyplomatycznymi i biurokratycznymi.
Rola w aparacie zbrodni
Richter należał do wąskiego grona „doradców do spraw żydowskich”, których referat Eichmanna w RSHA (IV B 4) rozsyłał do stolic państw sojuszniczych i satelickich Rzeszy, aby napędzać tam „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”. Do NSDAP wstąpił 1 grudnia 1933 (nr legitymacji 2 710 328), do SS w 1933 (nr SS 107 210); dosłużył się stopnia SS-Sturmbannführera. W kwietniu 1941 skierowano go do Bukaresztu, gdzie formalnie występował jako attaché policyjny poselstwa niemieckiego, faktycznie zaś jako przedstawiciel machiny Zagłady przy rządzie Iona Antonescu.
Jego zadaniem było przełożenie niemieckiego programu eksterminacji na rumuńskie realia: doradzał przy redagowaniu ustaw antyżydowskich, organizował spisy ludności żydowskiej, forsował oznakowanie, izolację i „aryzację” — czyli rabunkowe wywłaszczenie mienia żydowskiego. Był łącznikiem między Berlinem a Bukaresztem: to przez niego płynęły naciski, by Rumunia wydała swoich Żydów na wywózkę do niemieckich obozów zagłady. W tej roli działał od kwietnia 1941 do sierpnia 1944 roku.
Richter nie dowodził oddziałami ani obozem — był urzędnikiem ludobójstwa. To on projektował mechanizm, przekładał zbrodniczą wolę Rzeszy na wykonalne procedury administracyjne i cierpliwie zabiegał o zgodę rumuńskich władz. Odpowiedzialność takiego „inżyniera” za los ofiar jest bezpośrednia, mimo że nigdy nie stał przy rampie.
Zbrodnie i ofiary
Centralnym przedsięwzięciem Richtera był plan wywózki rumuńskich Żydów do niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu. W lipcu 1942 roku uzgodnił z Ionem i Mihaiem Antonescu deportację ok. 272 tys. (według innych rachub blisko 300 tys.) Żydów z tzw. Starego Królestwa i południowego Siedmiogrodu. Był to plan zorganizowanego mordu na skalę masową — deportacji ku śmierci, przygotowanej biurokratycznie w każdym szczególe.
Jesienią 1942 roku Antonescu wstrzymał realizację planu i wywózka do Bełżca ostatecznie nie doszła do skutku — dzięki czemu co najmniej kilkaset tysięcy Żydów z tej części Rumunii przeżyło wojnę. Nie umniejsza to jednak winy Richtera: przygotował i forsował machinę Zagłady, a rumuński Holokaust — pogromy, deportacje do Naddniestrza, śmierć w gettach i obozach — pochłonął w tym czasie od ok. 250 do 300 tys. ofiar, w których losie jego działalność miała swój udział.
- Plan deportacji ok. 272–300 tys. rumuńskich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu (uzgodniony w lipcu 1942, wstrzymany jesienią 1942).
- Współudział w tworzeniu rumuńskiego ustawodawstwa antyżydowskiego, spisach ludności i „aryzacji” — rabunku mienia żydowskiego.
- Napędzanie polityki izolacji, oznakowania i wywózek jako łącznik między RSHA a rządem Antonescu.
Skala odnosi się do planu wywózki do Bełżca, którego Richter był głównym architektem po stronie niemieckiej; szerszy rumuński Holokaust pochłonął ok. 250–300 tys. ofiar. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
23 sierpnia 1944 roku, po przewrocie w Rumunii, Richter dostał się w ręce Armii Czerwonej. Przez lata przetrzymywano go w Związku Radzieckim; w 1951 roku sowiecki sąd skazał go pod zarzutami szpiegostwa i przygotowywania wojny napastniczej. Zwolniony w 1955 roku, powrócił do Republiki Federalnej Niemiec, gdzie przez kolejne dekady pozostawał praktycznie bezkarny za swoją rolę w Zagładzie.
Dopiero po latach zachodnioniemiecki wymiar sprawiedliwości pociągnął go do odpowiedzialności. W styczniu 1982 roku Sąd Krajowy (Landgericht) we Frankenthal skazał go za współudział w deportacji i zagładzie rumuńskich Żydów na cztery lata pozbawienia wolności — kara rażąco nieproporcjonalna do wagi zbrodni, złagodzona jeszcze zaliczeniem wcześniejszego uwięzienia w ZSRR. Gustav Richter zmarł jako wolny człowiek 5 czerwca 1997 roku w Kaiserslautern.
Uwagi o niepewności: Dane biograficzne oparto na konsensusie źródeł. Rekord roboczy podawał rok urodzenia 1913, jednak niemieckojęzyczne opracowania (z numerami legitymacji NSDAP i SS) jednoznacznie wskazują 19 listopada 1912 w Stadtprozelten — i tę datę przyjęto. Plik portretu w Wikimedia Commons w nazwie błędnie podaje „1913–1982”; faktyczna data śmierci to 1997. Stopień bywa podawany jako Hauptsturmführer (wcześniejszy) lub Sturmbannführer (najwyższy udokumentowany) — przyjęto Sturmbannführer. Liczba Żydów objętych planem deportacji waha się w źródłach między ok. 272 tys. a 300 tys. Przynależność do Kręgu III nie była przedmiotem sporu między źródłami.