VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Dieter Wisliceny

stracony (1948) 1911–1948

Dieter Wisliceny był oficerem SS i jednym z najbliższych współpracowników Adolfa Eichmanna w referacie IV B4 Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA). Jako „doradca do spraw żydowskich" organizował i nadzorował deportacje Żydów ze Słowacji, Grecji i Węgier do niemieckich obozów zagłady. Był jednym z technokratów Zagłady, którzy zamieniali ludobójczą politykę w harmonogramy transportów i listy ofiar.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Wisliceny wstąpił do NSDAP w 1931 roku, a w 1934 do SS i Służby Bezpieczeństwa (SD). W aparacie ludobójstwa działał jako podwładny i zastępca Adolfa Eichmanna w wyspecjalizowanym referacie IV B4 RSHA, który koordynował „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" w skali całej okupowanej Europy. Był typowym „inżynierem piekła" — urzędnikiem, który nie dowodził na froncie, lecz z biurka planował i egzekwował deportacje całych społeczności.

Od września 1940 roku pełnił funkcję doradcy do spraw żydowskich (Judenberater) przy niemieckim poselstwie w Bratysławie, gdzie wpływał na antyżydowskie ustawodawstwo słowackiego państwa satelickiego i przygotowywał grunt pod wywózki. Ten sam model działania — doradztwo, presja na miejscowe władze, organizacja transportów — przenosił następnie do kolejnych krajów: w 1943 roku do Salonik w okupowanej Grecji, a w 1944 roku do Budapesztu, gdzie wszedł w skład tzw. Sonderkommando Eichmanna kierującego zagładą węgierskich Żydów.

To on odpowiadał między innymi za ponowne wprowadzanie obowiązku noszenia żółtej gwiazdy w kolejnych okupowanych obszarach, izolację ludności żydowskiej i logistykę deportacji. Po wojnie stał się jednym z najważniejszych świadków oskarżenia w procesie norymberskim; jego szczegółowe zeznania o mechanizmie Zagłady i o roli Eichmanna okazały się później kluczowe dla procesu Eichmanna w Jerozolimie w 1961 roku.

Zbrodnie i ofiary

Wisliceny bezpośrednio współorganizował deportacje w trzech krajach, za każdym razem prowadzące do masowego mordu w obozach zagłady. Wiosną i latem 1942 roku kierował wywózką słowackich Żydów do gett i obozów w okupowanej Polsce, w tym do Auschwitz-Birkenau. Choć w zamian za łapówki od żydowskich działaczy czasowo wstrzymywał transporty, deportacje wznowiono, a większość wywiezionych zamordowano.

W 1943 roku, wysłany do Salonik, w ciągu kilku tygodni doprowadził do niemal całkowitej zagłady jednej z najstarszych społeczności żydowskich Europy, kierując transporty do Auschwitz i Treblinki. W 1944 roku w Budapeszcie współtworzył aparat, który w zaledwie kilkadziesiąt dni deportował setki tysięcy węgierskich Żydów, w ogromnej większości bezpośrednio do komór gazowych Auschwitz-Birkenau.

  • Słowacja (1942) — organizacja deportacji około 55–58 tys. słowackich Żydów do gett i obozów w okupowanej Polsce, w tym do Auschwitz.
  • Saloniki / Grecja (1943) — nadzór nad wywózką ponad 45 tys. Żydów z Salonik do Auschwitz i Treblinki; niemal całkowite zniszczenie tamtejszej społeczności.
  • Węgry (1944) — udział w Sonderkommando Eichmanna, które w 56 dni deportowało 437 402 Żydów w 147 transportach, głównie do Auschwitz-Birkenau.
setki tysięcy ofiar (przedział ok. 50 tys.–500 tys.)

Liczba obejmuje osoby deportowane w operacjach, które Wisliceny współorganizował na Słowacji, w Grecji i na Węgrzech; ogromna większość z nich została zamordowana w obozach zagłady. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po kapitulacji Niemiec Wisliceny dostał się do niewoli amerykańskiej i w 1946 roku zeznawał jako świadek oskarżenia przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, dostarczając szczegółowego obrazu mechanizmu Zagłady oraz roli Eichmanna i aparatu RSHA. Następnie został wydany Czechosłowacji, na której terytorium (na Słowacji) popełnił znaczną część zbrodni.

Przed Sądem Narodowym (Národný súd) w Bratysławie odpowiadał za współudział w masowym mordzie i zbrodnie przeciw ludzkości. Skazano go na karę śmierci 27 lutego 1948 roku, a wyrok wykonano przez powieszenie 4 maja 1948 roku w Bratysławie.

Uwagi o niepewności: Dane biograficzne pochodzą z konsensusu trzech niezależnych opracowań badawczych, uzupełnionego weryfikacją w źródłach instytucjonalnych. Przydział do Kręgu III nie był sporny — wszystkie trzy źródła zgodnie wskazały ten sam krąg. Liczby ofiar deportacji różnią się między opracowaniami (np. dla Słowacji podaje się od ok. 55 tys. do blisko 58 tys.) i mają charakter rzędu wielkości. Należy odróżnić datę skazania (27 lutego 1948) od daty wykonania wyroku (4 maja 1948) — część źródeł myli te dwa terminy. Miejsce urodzenia (majątek Regulowken k. Możdżan w dawnych Prusach Wschodnich, dziś w powiecie giżyckim w Polsce) bywa zapisywane w różnych formach nazewniczych.

Źródła