Irmfried Eberl
Irmfried Eberl był austriackim lekarzem, który z programu „eutanazji” Akcji T4 przeszedł prosto do budowy przemysłowej maszynerii Zagłady. Jako pierwszy komendant obozu zagłady Treblinka II latem 1942 roku kierował masowym mordem deportowanych Żydów. Jego postać uosabia ciągłość aparatu zabijania — te same ręce, które zatruwały gazem chorych psychicznie w Rzeszy, uruchomiły komory gazowe, w których ginęły tysiące ludzi dziennie.
Rola w aparacie zbrodni
Eberl wstąpił do NSDAP już 8 grudnia 1931 roku, jeszcze jako student medycyny w Innsbrucku. Dyplom lekarski i doktorat uzyskał w latach 1933–1934, a od stycznia 1940 roku został zwerbowany do Akcji „T4” — tajnego programu mordowania osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych, prowadzonego pod przykrywką „Fundacji Dobroczynnej Opieki Zakładowej”. Był to zbrodniczy program medyczny, w którym lekarze przestali leczyć, a zaczęli zabijać.
Od lutego 1940 roku Eberl kierował ośrodkiem „eutanazji” w Brandenburgu, gdzie jako jeden z pierwszych stosowano komory gazowe, a następnie zakładem w Bernburgu. To właśnie w Akcji T4 nauczono się rutynowego, biurokratycznie zorganizowanego mordu przy użyciu tlenku węgla — metody, którą później przeniesiono do obozów zagłady „Reinhardt”. Eberl był w gronie funkcjonariuszy T4, którzy zapewnili tę zbrodniczą ciągłość personelu i technologii.
W lipcu 1942 roku, w randze SS-Obersturmführera, Eberl objął komendę nad świeżo uruchomionym obozem zagłady Treblinka II na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Był jedynym lekarzem, który dowodził obozem śmierci. Kierował nim od około 11 lipca do 26 sierpnia 1942 roku — do chwili, gdy zwierzchnicy usunęli go za „nieudolność” w ukrywaniu skali własnej zbrodni, i zastąpili Franzem Stanglem.
Zbrodnie i ofiary
W ośrodkach „eutanazji” pod zarządem Eberla zamordowano gazem tysiące pacjentów — według ustaleń historyków 9 772 osoby w Brandenburgu i 8 601 osób w Bernburgu. Były to zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione na bezbronnych chorych i osobach z niepełnosprawnościami, ofiarach zbrodniczej ideologii „życia niewartego życia”.
W Treblince Eberl kierował mordem w czasie najbardziej mordercznej fazy „wielkiej akcji” deportacyjnej z getta warszawskiego. Do obozu przyjeżdżały codziennie transporty, a komory gazowe pochłaniały tysiące ludzi dziennie. Jego odwołanie nie wynikało z żadnych oporów moralnych — przeciwnie, zarzucono mu, że przyjmował więcej transportów, niż był w stanie „obsłużyć”, przez co ciała ofiar zalegały wokół obozu, a fetor rozkładu zdradzał charakter miejsca. To odsłania czystą logikę ludobójstwa, w której miarą „sprawności” było tempo zabijania.
- Brandenburg (Rzesza) — mord „eutanazyjny” na osobach chorych psychicznie i niepełnosprawnych: ok. 9 772 ofiar.
- Bernburg (Rzesza) — kolejny ośrodek „eutanazji” pod jego kierownictwem: ok. 8 601 ofiar.
- Treblinka II (Generalne Gubernatorstwo) — masowy mord deportowanych Żydów, głównie z getta warszawskiego, w komorach gazowych; podczas jego komendy latem 1942 roku zginęły dziesiątki tysięcy ludzi (w całym obozie zamordowano ok. 900 tys. Żydów).
Szacunek obejmuje ofiary „eutanazji” w Brandenburgu i Bernburgu oraz Żydów zamordowanych w Treblince w okresie komendy Eberla; przedział odzwierciedla rozbieżności źródeł co do liczby ofiar tej fazy obozu. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Po wojnie Eberl ukrywał swoją przeszłość i praktykował jako lekarz w Blaubeuren pod Ulm. Został zdemaskowany i aresztowany 8 stycznia 1948 roku przez władze amerykańskie, pod zarzutem zbrodni przeciwko ludzkości związanych z jego działalnością w Akcji T4.
Nigdy nie stanął przed sądem. 16 lutego 1948 roku, w areszcie śledczym w Ulm, popełnił samobójstwo przez powieszenie, uchylając się w ten sposób od odpowiedzialności i procesu. Sprawiedliwość nie zdążyła go dosięgnąć — a wraz z jego śmiercią przepadła szansa na publiczne udokumentowanie jego zbrodni w postępowaniu sądowym.
Uwagi o niepewności: Dane w tej kartotece pochodzą z konsensusu trzech niezależnych opracowań źródłowych, uzupełnionego badaniem w bazach USHMM, Wikipedii i opracowaniach historycznych. Liczba Żydów zamordowanych w Treblince w okresie komendy Eberla nie jest precyzyjnie ustalona — źródła podają jedynie skalę „tysięcy ofiar dziennie”, stąd szeroki przedział szacunku (70–300 tys.). Przynależność do kręgu V (Dowódcy operacyjni) była zgodna między źródłami i nie budzi wątpliwości.