Viktor Brack
Viktor Brack był urzędnikiem Kancelarii Führera i jednym z głównych organizatorów „eutanazji” Aktion T4 — programu, w którym niemieckie państwo mordowało osoby z niepełnosprawnościami i chorobami psychicznymi. Z biurka administratora kierował machiną, która zbudowała pierwsze komory gazowe, a wypracowane w niej techniki i wyszkolony personel przeniesiono następnie do ośrodków Zagłady. Skazany na śmierć w norymberskim procesie lekarzy, został stracony w 1948 roku.
Rola w aparacie zbrodni
Brack wstąpił do NSDAP i SS w 1929 roku i szybko trafił w krąg najbliższych współpracowników Philippa Bouhlera, szefa Kancelarii Führera (Kanzlei des Führers). Od 1936 roku kierował Urzędem II (Hauptamt II) tej kancelarii — komórki, która formalnie zajmowała się prośbami i skargami kierowanymi do Hitlera, w praktyce zaś stała się administracyjnym centrum jednego z pierwszych programów masowego mordu w III Rzeszy.
Gdy w 1939 roku Hitler zlecił Bouhlerowi i lekarzowi Karlowi Brandtowi organizację „eutanazji”, to Brack zbudował i prowadził jej aparat wykonawczy. Pod kryptonimem od adresu berlińskiej centrali przy Tiergartenstraße 4 — Aktion „T4” — powstała sieć fikcyjnych instytucji, fałszywych aktów zgonu i sześciu ośrodków zagłady wyposażonych w komory gazowe. Brack odpowiadał za logistykę, kadry i finanse tej machiny; występował pod przybranym nazwiskiem „Jennerwein”, by ukryć swój udział.
Znaczenie Bracka wykracza poza samą „eutanazję”. Zbudowana przez niego technologia zabijania gazem oraz wyszkolony w niej personel stały się pomostem między mordem „medycznym” a przemysłową Zagładą — to ludzie i metody z „T4” zasilili później ośrodki Aktion Reinhardt. W 1941 roku Brack był też zaangażowany w uruchomienie mordów przy użyciu samochodów-komór gazowych.
Zbrodnie i ofiary
Aktion „T4” była zbrodnią przeciwko ludzkości: państwowym, planowym mordem osób z niepełnosprawnościami, chorobami psychicznymi i pacjentów uznanych za „niewartych życia”. W pierwszej, scentralizowanej fazie (1940–1941) w sześciu ośrodkach z komorami gazowymi zamordowano ponad 70 tys. osób; we wszystkich fazach programu historycy szacują liczbę ofiar na około 250–300 tys. Brack jako organizator aparatu wykonawczego ponosi za te zbrodnie bezpośrednią odpowiedzialność.
Jego rola sięga jednak dalej niż „eutanazja”. Personel i technika komór gazowych wypracowane w „T4” zostały przeniesione do ośrodków Zagłady Żydów, czyniąc Bracka jednym z ogniw łączących mord „medyczny” z ludobójstwem. Do tego dochodzi jego zaangażowanie w plany masowej przymusowej sterylizacji oraz w zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne prowadzone na więźniach obozów.
- „Eutanazja” Aktion T4 — mord w ośrodkach Grafeneck, Brandenburg, Bernburg, Hartheim, Sonnenstein i Hadamar; ofiary: osoby z niepełnosprawnościami i chorobami psychicznymi z terenu Niemiec i Austrii.
- Transfer metod do Zagłady — przekazanie personelu i technologii komór gazowych do ośrodków Aktion Reinhardt (Bełżec, Sobibór, Treblinka).
- Przymusowa sterylizacja — udział w planach masowej sterylizacji, w tym za pomocą promieniowania rentgenowskiego, wymierzonych m.in. w ludność żydowską.
- Eksperymenty pseudomedyczne — współodpowiedzialność za zbrodnicze doświadczenia prowadzone na więźniach obozów koncentracyjnych.
Szacunek obejmuje ofiary „eutanazji” Aktion „T4”, którą Brack organizował — od ponad 70 tys. w fazie scentralizowanej do ok. 250–300 tys. we wszystkich fazach programu. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Po wojnie Viktor Brack zasiadł na ławie oskarżonych w pierwszym z norymberskich procesów następczych — procesie lekarzy (Doctors' Trial, Nuremberg Medical Case), toczącym się przed amerykańskim trybunałem wojskowym w latach 1946–1947. Odpowiadał za udział w programie „eutanazji”, w planach przymusowej sterylizacji oraz w eksperymentach pseudomedycznych.
20 sierpnia 1947 roku trybunał uznał Bracka za winnego zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości oraz przynależności do organizacji przestępczej (SS) i skazał go na karę śmierci. Wyrok wykonano przez powieszenie 2 czerwca 1948 roku w więzieniu Landsberg am Lech.
Uwagi o niepewności: Dane w tej kartotece opierają się na konsensusie trzech niezależnych raportów badawczych, uzupełnionym o weryfikację w źródłach instytucjonalnych. Przynależność do IV kręgu („Panowie prowincji”) była przedmiotem rozbieżności między źródłami: dwa opowiedziały się za kręgiem IV, jedno klasyfikowało Bracka wyżej (krąg II) ze względu na jego pozycję w ścisłym centrum decyzyjnym aparatu zbrodni; przypisanie do kręgu IV jest wiążące dla tego archiwum. Szacunki liczby ofiar „eutanazji” różnią się w zależności od przyjętego zakresu programu (faza scentralizowana vs. wszystkie fazy), stąd szeroki przedział 70–300 tys.