Josef Kramer
Josef Kramer był oficerem SS i komendantem kolejnych niemieckich obozów — Natzweiler-Struthof, Birkenau (części Auschwitz) oraz Bergen-Belsen. Nadzorował selekcje do komór gazowych, a w Natzweiler osobiście dokonał zamordowania gazem grupy więźniów. Przez ocalałych nazywany „bestią z Belsen", został skazany na śmierć w brytyjskim procesie belseńskim i powieszony w grudniu 1945 roku.
Rola w aparacie zbrodni
Kramer wstąpił do NSDAP w 1931 i do SS w 1932 roku, po czym trafił do służby w obozach koncentracyjnych — najpierw jako funkcjonariusz strażniczy, następnie w kadrze dowódczej. Przeszedł przez cały system obozowy: Dachau, Sachsenhausen, Mauthausen i Auschwitz, gdzie w 1940 roku był adiutantem komendanta Rudolfa Hößa. W ten sposób nauczył się administrowania masową zbrodnią z pozycji zawodowego wykonawcy rozkazów.
W kwietniu 1941 roku objął komendanturę obozu Natzweiler-Struthof w okupowanej Alzacji. W maju 1944 roku został sprowadzony do Birkenau i mianowany komendantem tej części kompleksu Auschwitz, by zarządzać uśmiercaniem ludzi z przybywających transportów w okresie deportacji i eksterminacji Żydów węgierskich. Osiągnął stopień SS-Hauptsturmführera. W grudniu 1944 roku przeniesiono go na stanowisko komendanta Bergen-Belsen, które sprawował aż do wyzwolenia obozu przez wojska brytyjskie 15 kwietnia 1945 roku.
Kariera Kramera to modelowy przykład ciągłości służby obozowej: ten sam człowiek kolejno kierował ośrodkiem eksperymentalnych mordów, obozem zagłady i obozem, w którym z głodu i chorób umierały tysiące. Nie był ideologiem ani decydentem — był operacyjnym zarządcą aparatu zbrodni, który sprawnie i bez wahania realizował system ludobójstwa w każdym powierzonym mu miejscu.
Zbrodnie i ofiary
Odpowiedzialność Kramera rozkłada się na trzy obozy i obejmuje zarówno bezpośrednie zabójstwa, jak i nadzór nad masowym uśmiercaniem. W Natzweiler-Struthof w sierpniu 1943 roku osobiście dokonał zagazowania grupy więźniów żydowskich sprowadzonych z Auschwitz, których ciała przekazano do „kolekcji anatomicznej" prof. Augusta Hirta w Strasburgu — pod przysięgą przyznał później, że własnoręcznie uśmiercił 80 z 86 ofiar tej zbrodni. W Birkenau nadzorował selekcje na rampie, kierując ofiary do komór gazowych w szczytowym okresie mordu na Żydach węgierskich. W Bergen-Belsen, gdzie panowały skrajne przeludnienie, głód i epidemia tyfusu, w ostatnich miesiącach umierało po kilkaset osób dziennie.
- Natzweiler-Struthof (1943): osobiste zagazowanie 80 z 86 żydowskich ofiar zamordowanych na potrzeby „kolekcji szkieletów" Augusta Hirta.
- Auschwitz-Birkenau (1944): nadzór nad selekcjami do komór gazowych podczas eksterminacji Żydów węgierskich — setki tysięcy zamordowanych w tym okresie.
- Bergen-Belsen (1944–1945): odpowiedzialność za katastrofalne warunki, głód i epidemię tyfusu; w całym kompleksie zginęło około 50 tys. osób, w tym ponad 13 tys. już po wyzwoleniu.
Liczba odnosi się do zmarłych w kompleksie Bergen-Belsen pod jego komendą; w Birkenau nadzorował ponadto selekcje, w których do komór gazowych skierowano setki tysięcy ludzi. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Po wyzwoleniu Bergen-Belsen Kramer został aresztowany przez Brytyjczyków i osądzony w procesie belseńskim (Belsen Trial) przed brytyjskim trybunałem wojskowym w Lüneburgu. Proces toczył się od 17 września do listopada 1945 roku i objął 45 oskarżonych — członków załogi SS oraz funkcyjnych więźniów. Kramerowi postawiono zarzuty zbrodni popełnionych zarówno w Auschwitz, jak i w Bergen-Belsen. Pod przysięgą przyznał się m.in. do zagazowania więźniów w Natzweiler.
17 listopada 1945 roku sąd skazał Josefa Kramera na karę śmierci. Wyrok wykonano 13 grudnia 1945 roku przez powieszenie w więzieniu w Hameln; egzekucji dokonał brytyjski kat Albert Pierrepoint. Proces belseński był jednym z pierwszych powojennych postępowań przeciwko sprawcom zbrodni obozowych i miał istotne znaczenie prawne oraz symboliczne dla rozliczenia niemieckiego systemu obozów.
Uwagi o niepewności: Dane biograficzne pochodzą z konsensusu trzech niezależnych opracowań badawczych i zostały zweryfikowane w źródłach zewnętrznych (Wikipedia, Britannica, USHMM, Jewish Virtual Library). Część opracowań podaje datę egzekucji jako 12 grudnia 1945 roku — przyjęto tu datę 13 grudnia 1945, potwierdzoną w aktach procesu belseńskiego i zapisach kata Alberta Pierrepointa. Przydział do Kręgu V (Dowódcy operacyjni) był zgodny we wszystkich trzech źródłach.