VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Gerhard Maurer

stracony w 1953 r. 1907–1953

Gerhard Maurer był szefem Amtu D II w Głównym Urzędzie Gospodarczo-Administracyjnym SS (WVHA) i zastępcą inspektora obozów koncentracyjnych — urzędnikiem, który centralnie zarządzał pracą niewolniczą więźniów całego systemu obozowego. To jego biuro rozdzielało setki tysięcy więźniów do przymusowej pracy w przemyśle zbrojeniowym i przedsiębiorstwach SS, firmując politykę „wyniszczenia przez pracę”, w której śmierć więźnia była z góry wkalkulowana w rachunek ekonomiczny. Po wojnie został wydany Polsce, skazany na śmierć w procesie w Warszawie i stracony w Krakowie w 1953 roku.

Zbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Maurer, urodzony w 1907 roku w Halle nad Saalą, wstąpił do NSDAP 1 grudnia 1930 roku, a do SS w sierpniu 1931 roku. Karierę zrobił w administracji gospodarczej SS pod Oswaldem Pohlem, który po utworzeniu WVHA w Oranienburgu uczynił z niego jednego ze swoich najbardziej zaufanych fachowców od eksploatacji więźniów. W marcu 1942 roku Pohl mianował go szefem Amtu D II w Grupie Urzędowej D (inspektorat obozów koncentracyjnych), powierzając mu „zatrudnianie więźniów” (Arbeitseinsatz der Häftlinge) — czyli centralne rozdzielanie pracy niewolniczej we wszystkich obozach.

Zadaniem Maurera było skoordynowane wykorzystanie przymusowej pracy wszystkich więźniów obozów koncentracyjnych. Jego biuro decydowało o „wynajmowaniu” więźniów zakładom zbrojeniowym, przerzucaniu transportów siły roboczej między obozami i podobozami oraz o normach pracy maksymalizujących eksploatację. W listopadzie 1943 roku Maurer został formalnym zastępcą SS-Gruppenführera Richarda Glücksa, inspektora obozów koncentracyjnych. W praktyce, po Himmlerze, Pohlu i Glücksie, to on zajmował najważniejszą pozycję w administracji SS zarządzającej obozami; w kwietniu 1944 roku awansował na SS-Standartenführera Waffen-SS.

Maurer nie był „technicznym księgowym” stojącym z boku zbrodni. Regularnie objeżdżał obozy, wydawał wiążące dyrektywy komendantom i uczestniczył w decyzjach o losie więźniów uznanych za niezdolnych do pracy. Jego korespondencja z komendanturą Auschwitz dotyczyła bezpośrednio selekcji przybywających transportów — podziału deportowanych na tych skierowanych do pracy i tych przeznaczonych do natychmiastowego zamordowania.

Zbrodnie i ofiary

Maurer zarządzał pracą niewolniczą w systemie, którego cechą systemową była masowa śmiertelność. Głodowe racje, mordercze normy, brak opieki medycznej i bezustanne selekcje sprawiały, że „zatrudnienie” organizowane przez jego biuro było dla ogromnej części więźniów wyrokiem śmierci. Były to zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełniane metodami administracyjnymi, a wobec Żydów — element ludobójstwa.

  • Alokacja pracy niewolniczej (1942–1945) — centralne rozdzielanie setek tysięcy więźniów obozów koncentracyjnych do przymusowej pracy w przemyśle zbrojeniowym i przedsiębiorstwach SS w ramach polityki „wyniszczenia przez pracę”;
  • Selekcje w Auschwitz — udział w decyzjach i korespondencji dotyczącej podziału deportowanych na „zdolnych do pracy” i przeznaczonych do zagłady, w tym Żydów, których uznano za niezdolnych do pracy;
  • Rozbudowa sieci podobozów — przerzucanie transportów więźniów między obozami dla zaspokojenia popytu przemysłu na darmową siłę roboczą, kosztem ich życia;
  • Ofiary z całej okupowanej Europy — Żydzi, Polacy, jeńcy sowieccy, Romowie, więźniowie polityczni i inne prześladowane grupy przechodzące przez system obozowy.
ok. 100–500 tys. ofiar

Szacunek odzwierciedla centralną kontrolę Maurera nad alokacją pracy niewolniczej więźniów, wśród których masowa śmiertelność była zjawiskiem systemowym. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po kapitulacji Niemiec Maurer został ujęty przez aliantów i przesłuchiwany w związku z norymberskim procesem WVHA (proces Pohla), w którym jednak nie był oskarżonym — zeznawał jako świadek w sprawie funkcjonowania Grupy Urzędowej D. W styczniu 1948 roku wydano go Polsce, na której terytorium znajdowała się większość obozów objętych jego decyzjami, w tym Auschwitz.

W 1951 roku Maurer stanął przed sądem w Warszawie, oskarżony o zbrodnie związane z zarządzaniem pracą niewolniczą i selekcjami więźniów. W jego skazaniu istotną rolę odegrały m.in. zeznania byłych więźniów. Sąd uznał go winnym i skazał na karę śmierci. Wyrok wykonano 2 kwietnia 1953 roku w Krakowie. Żaden zachodnioniemiecki sąd nigdy nie pociągnął go do odpowiedzialności — Maurer został osądzony wyłącznie przez polski wymiar sprawiedliwości.

Uwagi o niepewności: Dane w tej karcie pochodzą z konsensusu trzech niezależnych kwerend badawczych, uzupełnionego weryfikacją źródłową. Rok i miejsce urodzenia (1907, Halle nad Saalą) oraz daty wstąpienia do NSDAP (1930) i SS (1931) potwierdzają zgodne źródła niemieckie; datę egzekucji (2 kwietnia 1953, Kraków) podają zgodnie opracowania biograficzne. Przynależność do Kręgu III nie była sporna między źródłami. Szacunek liczby ofiar (100–500 tys.) odnosi się do skali pracy niewolniczej rozdzielanej przez Amt D II i ma charakter rzędu wielkości; odpowiedzialność Maurera dzieli się z innymi funkcjonariuszami WVHA i komendanturami obozów, dlatego liczb tych nie należy sumować między postaciami.

Źródła