Karl-Otto Koch
Karl-Otto Koch był oficerem SS i jednym z organizatorów systemu niemieckich obozów koncentracyjnych. Jako pierwszy komendant Buchenwaldu (1937–1941), a następnie pierwszy komendant Majdanka (1941–1942), odpowiadał za reżim głodu, katorżniczej pracy, tortur i masowego mordu, w którym zginęły dziesiątki tysięcy więźniów. Jego zbrodnie były na tyle jaskrawe — a zarazem powiązane z rabunkiem mienia — że w 1945 r. skazał go na śmierć i rozstrzelał sam wewnętrzny sąd SS.
Rola w aparacie zbrodni
Koch wstąpił do NSDAP i SS w 1931 r. i szybko awansował w rozrastającej się strukturze obozów koncentracyjnych. W październiku 1936 r. objął komendę obozu Sachsenhausen pod Berlinem, a 1 sierpnia 1937 r. został pierwszym komendantem nowo utworzonego obozu Buchenwald koło Weimaru. To on organizował i utrwalał tam terror: system kar, głodowych racji, mordowania więźniów i wyzysku ich pracy, który uczynił z Buchenwaldu jeden z największych obozów koncentracyjnych w Rzeszy.
We wrześniu 1941 r. Koch został skierowany na okupowane ziemie polskie, gdzie stanął na czele nowo zakładanego obozu na Majdanku pod Lublinem — jako jego pierwszy komendant kierował nim do sierpnia 1942 r. Obóz ten, pomyślany pierwotnie jako gigantyczny obóz jeniecki i pracy, od początku pochłaniał życie sowieckich jeńców wojennych i żydowskich więźniów, których masowo uśmiercano głodem, chorobami i egzekucjami. W stopniu SS-Standartenführera Koch należał do warstwy komendantów, którzy przekładali politykę eksterminacyjną państwa nazistowskiego na codzienną praktykę obozową.
Postać Kocha obrazuje też korupcyjną naturę aparatu SS: wraz z żoną Ilse Koch, znaną z okrucieństwa wobec więźniów, gromadził majątek zrabowany zamordowanym. To właśnie masowa grabież, a nie same mordy, uruchomiła ostatecznie wewnętrzne śledztwo SS, które doprowadziło do jego upadku.
Zbrodnie i ofiary
Obozy, którymi dowodził Koch, były narzędziami zbrodni przeciwko ludzkości. W Buchenwaldzie pod jego komendą więźniów zabijano pracą ponad siły, głodem, biciem i egzekucjami; obóz stał się miejscem tortur i śmierci tysięcy przeciwników politycznych, Żydów, Romów, jeńców i osób uznanych przez reżim za „wrogów”. Na Majdanku Koch kierował obozem w jego początkowej, morderczej fazie, gdy masowo ginęli tam sowieccy jeńcy wojenni i żydowscy więźniowie.
- Buchenwald (1937–1941): jako pierwszy komendant ustanowił reżim terroru — głód, katorżnicza praca, tortury i egzekucje; ofiarami byli więźniowie polityczni, Żydzi, Romowie i inne prześladowane grupy.
- Majdanek (1941–1942): pierwszy komendant obozu w fazie, gdy masowo umierali sowieccy jeńcy wojenni i żydowscy więźniowie z Lubelszczyzny.
- Mord na świadkach i grabież: nakazał zabójstwo więźniów, którzy mogli ujawnić jego przestępstwa, oraz przywłaszczał mienie zrabowane zamordowanym.
Buchenwald i Majdanek pochłonęły łącznie setki tysięcy istnień w całym okresie działania; w okresie komendantury Kocha (1937–1942) liczbę ofiar szacuje się w rzędzie dziesiątek tysięcy. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Koch nie stanął nigdy przed sądem alianckim — osądziła go i skazała na śmierć sama SS. Skala jego korupcji i samowolnych mordów zwróciła uwagę zwierzchników: z inicjatywy SS-Obergruppenführera Josiasa, dziedzicznego księcia Waldeck-Pyrmont, śledztwo prowadził sędzia SS Konrad Morgen. Koch i jego żona zostali aresztowani w 1943 r., a 17 sierpnia 1944 r. Morgen wniósł formalny akt oskarżenia — obejmujący sprzeniewierzenie i ukrycie majątku o wartości co najmniej 200 tys. marek oraz zabójstwo trzech więźniów, którzy mogli ujawnić jego przestępstwa.
Sąd SS uznał Kocha za winnego i skazał na karę śmierci — formalnie za „zhańbienie siebie i SS”. Wyrok wykonano 5 kwietnia 1945 r.: Kocha rozstrzelał pluton egzekucyjny SS w Buchenwaldzie, na tydzień przed wyzwoleniem obozu przez wojska amerykańskie. W ten sposób jeden z komendantów niemieckich obozów koncentracyjnych zginął z rąk własnej formacji, nie odpowiadając nigdy przed międzynarodowym wymiarem sprawiedliwości za zbrodnie popełnione na więźniach.
Uwagi o niepewności: Dane w tym profilu oparto na konsensusie źródeł historycznych; część szczegółów biograficznych (rok wstąpienia do NSDAP i SS) rekonstruowana jest z opracowań i może być podawana rozbieżnie. Skala ofiar (kat. 3: 100–500 tys.) odnosi się do całego okresu działania obozów Buchenwald i Majdanek; liczba ofiar bezpośrednio z okresu komendantury Kocha (1937–1942) jest niepewna i ma charakter rzędu wielkości. Kwalifikacja do kręgu V (Dowódcy operacyjni) była w tym przypadku jednomyślna.