VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Franz Böhme

samobójstwo (1947) 1885–1947

Franz Böhme był generałem Wehrmachtu, który jesienią 1941 r. pełnił funkcję Pełnomocnego Dowódcy Generalnego w okupowanej Serbii. To on nadał zbrodniczemu rozkazowi odwetu wiążącą postać parytetu 100 rozstrzelanych cywilów za jednego zabitego żołnierza niemieckiego i 50 za jednego rannego. Wykonaniem tego rozkazu wymordowano tysiące bezbronnych ludzi — a jako „zakładników" wybierano przede wszystkim żydowskich mężczyzn, co uczyniło Wehrmacht bezpośrednim wykonawcą Zagłady w Serbii.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada Żydów

Rola w aparacie zbrodni

Böhme był zawodowym oficerem o rodowodzie austro-węgierskim, który po aneksji Austrii w 1938 r. przeszedł do Wehrmachtu i awansował do stopnia General der Gebirgstruppe (generała wojsk górskich). We wrześniu 1941 r., gdy w okupowanej Serbii narastał opór partyzancki, Hitler skierował go tam z nadzwyczajnymi pełnomocnictwami. Böhme objął dowództwo 18 września 1941 r. jako Pełnomocny Dowódca Generalny w Serbii i sprawował je do początku grudnia 1941 r., gdy zastąpił go generał Paul Bader.

Powierzono mu pełnię władzy wojskowej i policyjnej nad terytorium. W tej roli Böhme nie był wykonawcą cudzych decyzji stojącym z boku — to on przetworzył ogólne wytyczne Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu o odwecie w konkretne, liczbowe rozkazy egzekucji i dopilnował ich bezwzględnego wykonania. Jego rozkaz z początku października 1941 r. ustanawiał regułę: 100 zakładników rozstrzelanych za każdego zabitego oraz 50 za każdego rannego żołnierza niemieckiego.

Odpowiedzialność Böhmego pokazuje, że regularne wojsko było integralną częścią machiny ludobójstwa. Rozkaz o parytecie 100:1 stworzył „legalny" mechanizm, w ramach którego dowódcy Wehrmachtu mogli mordować ludność cywilną na masową skalę, a wybór ofiar spośród Żydów, Romów i osób podejrzewanych o komunizm powiązał politykę odwetu wojskowego wprost z eksterminacyjnymi celami reżimu.

Zbrodnie i ofiary

Pod dowództwem Böhmego jesienią 1941 r. w Serbii dokonano serii masowych egzekucji, w których rozstrzelano tysiące cywilów. Ofiary — mężczyźni wyciągani z obozów i więzień w Belgradzie, Šabacu i innych miejscowościach — mordowano jako „zakładników" w odwecie za straty wojska niemieckiego. Ponieważ na listy zakładników w pierwszej kolejności wpisywano żydowskich mężczyzn, rozkaz odwetowy stał się narzędziem Zagłady: do przełomu 1941 i 1942 r. wymordowano w ten sposób niemal całą dorosłą męską ludność żydowską Serbii.

  • Kragujevac (20–21 października 1941) — w odwecie za starcie pod Topolą rozstrzelano ok. 2 000 mężczyzn i chłopców, w tym uczniów wyprowadzonych ze szkół; jedna z najkrwawszych pojedynczych egzekucji odwetowych w okupowanej Europie.
  • Kraljevo (październik 1941) — masowe rozstrzelanie kilku tysięcy mieszkańców miasta i okolic jako zakładników.
  • Zagłada Żydów serbskich — po ataku pod Topolą i pod Valjevem oddziały Wehrmachtu rozstrzelały tysiące żydowskich mężczyzn oraz Romów wybranych z obozów; rozkaz Böhmego był mechanizmem, którym zamordowano ok. 8 tys. żydowskich mężczyzn w Serbii.
  • Parytet 100:1 — sam rozkaz, jako podstawa systemowego mordowania ludności cywilnej, stanowił zbrodnię wojenną i zbrodnię przeciw ludzkości niezależnie od liczby ofiar poszczególnych egzekucji.
ok. 25 tys. ofiar (przedział 20–30 tys.)

Szacunek obejmuje cywilów zamordowanych w egzekucjach odwetowych w Serbii w okresie dowództwa Böhmego, w tym tysiące żydowskich mężczyzn zgładzonych w ramach Zagłady. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Po wojnie Böhme, ujęty w Norwegii, gdzie pod koniec wojny dowodził niemieckimi siłami, został przewieziony do Norymbergi. Miał zasiąść na ławie oskarżonych w tzw. procesie zakładników (Hostages Trial, sprawa nr 7 amerykańskich procesów następczych, znanym też jako proces południowo-wschodnich generałów), w którym sądzono dowódców Wehrmachtu odpowiedzialnych za zbrodnie odwetowe na Bałkanach.

Böhme nigdy nie stanął przed sądem. Gdy zawisła nad nim groźba ekstradycji do Jugosławii, 29 maja 1947 r. popełnił samobójstwo, wyskakując z czwartego piętra więzienia w Norymberdze — jeszcze przed formalnym postawieniem zarzutów i rozpoczęciem rozprawy. W ten sposób uniknął odpowiedzialności karnej za wydane rozkazy; jego wina jest jednak udokumentowana w aktach procesu zakładników oraz w ustaleniach historyków zbrodni Wehrmachtu.

Uwagi o niepewności: część danych tej karty pochodzi z konsensusu trzech niezależnych opracowań badawczych i została zweryfikowana wobec źródeł historycznych. Liczba ofiar egzekucji odwetowych w Serbii jest szacunkiem rzędu wielkości — źródła podają różne wielkości dla poszczególnych masakr (np. ok. 2 000 w Kragujevacu, kilka tysięcy w Kraljevie), a łączny bilans zbrodni odwetowych z jesieni 1941 r. sięga wielu tysięcy zabitych. Nie ustalono członkostwa Böhmego w NSDAP ani SS — był zawodowym oficerem wojskowym, a nie funkcjonariuszem partii lub SS; kartoteka nie przypisuje mu przynależności do tych organizacji. Przypisanie kręgu VI (Tryby wojny i gospodarki) nie budziło rozbieżności między źródłami.

Źródła