Alois Brunner
Alois Brunner był jednym z najbardziej czynnych terenowych organizatorów Zagłady — zaufanym podwładnym i wysłannikiem Adolfa Eichmanna, który osobiście kierował deportacjami Żydów z Wiednia, Salonik, Francji i Słowacji. Jako komendant obozu przejściowego Drancy pod Paryżem wysłał do komór gazowych blisko 24 tysiące osób. Odpowiada za deportację ponad 100 tysięcy ludzi, a mimo dwukrotnego skazania zaocznego przez francuskie sądy nigdy nie stanął przed obliczem sprawiedliwości i zmarł w Damaszku.
Rola w aparacie zbrodni
Brunner wstąpił do austriackiej NSDAP w 1931 roku, a po aneksji Austrii przez III Rzeszę w 1938 roku wstąpił do SS i wszedł w krąg współpracowników Adolfa Eichmanna. Pracował w wiedeńskiej Centrali do spraw Emigracji Żydowskiej (Zentralstelle für jüdische Auswanderung), której z czasem stanął na czele. To tam wypracowano biurokratyczny model rabunku, koncentracji i wywózki, który następnie powielano w kolejnych krajach okupowanej Europy.
Brunner należał do wąskiego grona tzw. „ludzi Eichmanna” — oficerów, którzy nie tylko planowali deportacje zza biurka, lecz osobiście wyjeżdżali na miejsce, przejmowali kontrolę nad obozami przejściowymi i sterowali transportami. Wysyłano go tam, gdzie tempo wywózek uznawano za niedostateczne: do Berlina (1943), do okupowanych przez Niemcy Salonik, do Francji, wreszcie do Słowacji. Wszędzie zaostrzał reżim, przyspieszał transporty i łamał opór.
W czerwcu 1943 roku Niemcy przejęli bezpośrednią kontrolę nad obozem Drancy, a Brunner został jego komendantem. Zaostrzył warunki, obciął racje żywnościowe i przekształcił obóz w sprawnie działającą śluzę deportacyjną, z której transporty odchodziły przede wszystkim do Auschwitz-Birkenau. Funkcję tę pełnił aż do sierpnia 1944 roku, do wycofania się Niemców z Francji.
Zbrodnie i ofiary
Alois Brunner odpowiada za deportację ponad 100 tysięcy Żydów z czterech krajów, kierowanych do obozów zagłady i gett w okupowanej Europie Wschodniej. Były to zbrodnie przeciwko ludzkości i udział w ludobójstwie — systematyczne, biurokratycznie zaplanowane wysyłanie kobiet, mężczyzn i dzieci na śmierć.
- Austria (Wiedeń): nadzór nad wywózką ok. 56 tysięcy austriackich Żydów; 9 października 1942 zameldował, że Wiedeń jest „oczyszczony z Żydów”.
- Grecja (Saloniki): od lutego 1943 kierował deportacją ok. 43 tysięcy Żydów w ciągu zaledwie dwóch miesięcy, niemal całej gminy salonickiej.
- Francja (Drancy): jako komendant obozu przejściowego (VI 1943 – VIII 1944) wysłał do obozów zagłady ok. 23,5 tysiąca osób, blisko 24 tysiące ludzi zginęło w komorach gazowych.
- Słowacja (Sereď): od 30 września 1944 do 31 marca 1945 dowodził obozem w Sereďi, rozbił żydowski ruch oporu i deportował ok. 11,5 tysiąca osób do Auschwitz, Sachsenhausen, Bergen-Belsen i Theresienstadt.
Liczba obejmuje osoby deportowane pod bezpośrednim nadzorem Brunnera z Austrii, Grecji, Francji i Słowacji do gett oraz obozów zagłady. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Brunner nigdy nie stanął przed sądem osobiście. Po wojnie ukrywał się w Niemczech, a w 1954 roku zbiegł — najpierw do Egiptu, potem do Syrii — posługując się fałszywą tożsamością na nazwisko Georg Fischer. W Damaszku znalazł schronienie i przez dziesięciolecia współpracował z syryjskimi służbami specjalnymi. Wszelkie próby jego ekstradycji zakończyły się niepowodzeniem; przeżył dwa zamachy bombowe przypisywane izraelskiemu wywiadowi, w których stracił oko i palce.
Francuskie sądy skazały go zaocznie dwukrotnie: w 1954 roku trybunał wojskowy wydał wyrok śmierci za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione w Drancy, a 2 marca 2001 roku paryski sąd ponownie uznał go za winnego zbrodni przeciwko ludzkości i skazał na dożywotnie pozbawienie wolności. Żaden z wyroków nie został wykonany. Brunner zmarł w Damaszku, prawdopodobnie pod koniec 2001 roku, uchodząc za jednego z najdłużej ukrywających się i nieukaranych nazistowskich zbrodniarzy.
Uwagi o niepewności: Dane w tym profilu opierają się na konsensusie trzech niezależnych opracowań badawczych, uzupełnionym o źródła instytucjonalne. Data i miejsce śmierci pozostają niepewne — źródła podają grudzień 2001 (ustalenia z lat 2017) lub rok 2010 (informacje niemieckiego kontrwywiadu przekazane przez Centrum Szymona Wiesenthala); przyjęto rok 2001 jako najbardziej prawdopodobny. Miejsce urodzenia bywa zapisywane jako Nádkút, Rohrbrunn lub Deutsch Kaltenbrunn (dziś Burgenland, Austria; wówczas część Węgier / Austro-Węgier). Przynależność do III kręgu („Inżynierowie piekła”) była zgodna we wszystkich trzech źródłach — nie budziła sporu.