Karl Hermann Frank
Karl Hermann Frank był najwyższym rangą funkcjonariuszem SS i policji w okupowanych ziemiach czeskich — Wyższym Dowódcą SS i Policji (HSSPF), a od 1943 r. Ministrem Państwowym Protektoratu Czech i Moraw. To on w praktyce sprawował kontrolę nad aparatem terroru w Protektoracie i wydał rozkaz zagłady wsi Lidice oraz Ležáky — zbrodni wojennej i zbrodni przeciwko ludzkości, które stały się symbolem niemieckich represji odwetowych.
Rola w aparacie zbrodni
Frank, z pochodzenia Niemiec sudecki urodzony w Karlsbadzie, przed wojną należał do najbardziej radykalnego, jednoznacznie pronazistowskiego skrzydła Partii Niemców Sudeckich (SdP) Konrada Henleina, której od 1935 r. był zastępcą przewodniczącego i deputowanym do parlamentu czechosłowackiego. Po aneksji Kraju Sudeckiego jesienią 1938 r. formalnie wstąpił do NSDAP i SS, został zastępcą gauleitera Sudetów, a po zajęciu reszty ziem czeskich w marcu 1939 r. — sekretarzem stanu przy Protektoracie oraz Wyższym Dowódcą SS i Policji.
Funkcja HSSPF czyniła go osobistym przedstawicielem Heinricha Himmlera i dawała mu zwierzchnictwo nad wszystkimi siłami SS, gestapo, policji bezpieczeństwa i policji porządkowej w Protektoracie. Choć oficjalnie podlegał kolejnym protektorom Rzeszy, w rzeczywistości to Frank kontrolował machinę policyjną i był głównym rzecznikiem twardego kursu wobec ludności czeskiej. W czerwcu 1943 r. awansował na stopień SS-Obergruppenführera i generała policji, a w sierpniu 1943 r. objął nowo utworzony urząd Ministra Państwowego Protektoratu, stając się najwyższym niemieckim decydentem w sprawach wewnętrznych ziem czeskich.
Frank był motorem polityki germanizacji, wynaradawiania i represji: nadzorował prześladowania czeskiej inteligencji i ruchu oporu, wywózki na roboty przymusowe do Rzeszy oraz deportacje. Odegrał także istotną rolę w niszczeniu społeczności żydowskiej Protektoratu — w aparacie, który organizował deportacje przez getto w Terezínie (Theresienstadt) do obozów zagłady na okupowanych ziemiach polskich.
Zbrodnie i ofiary
Najgłośniejszą zbrodnią związaną z osobą Franka był odwet za zamach na Reinharda Heydricha, pełniącego obowiązki protektora Rzeszy, dokonany przez czechosłowackich spadochroniarzy 27 maja 1942 r. Frank wprowadził stan wyjątkowy, kierował obławą za zamachowcami i współtworzył politykę masowych represji. Po śmierci Heydricha, na rozkaz Hitlera, wykonawcą zagłady dwóch wsi stał się aparat podległy Frankowi:
- Lidice (10 czerwca 1942) — wieś zrównano z ziemią; rozstrzelano 173 mężczyzn i chłopców, kolejnych kilkudziesięciu zamordowano później w Pradze; kobiety (203) wywieziono do obozów koncentracyjnych, gdzie wiele zginęło; około 80 dzieci wywieziono i zamordowano (najpewniej w ośrodku zagłady w Chełmnie), a nieliczne przeznaczono do germanizacji.
- Ležáky (24 czerwca 1942) — rozstrzelano dorosłych mieszkańców, a wieś spalono; niemal wszystkie dzieci zamordowano, dwoje przeznaczono do germanizacji.
- Terror w Protektoracie (1939–1945) — egzekucje, wyroki sądów doraźnych, wywózki do obozów koncentracyjnych i na roboty przymusowe, prześladowania studentów, inteligencji i ruchu oporu; udział aparatu policyjnego Franka w deportacjach Żydów z ziem czeskich przez getto Terezín do obozów zagłady.
Szacunek obejmuje ofiary odwetu za zamach na Heydricha (w tym Lidice i Ležáky), egzekucje i wywózki z okresu okupacji ziem czeskich oraz udział podległego Frankowi aparatu w prześladowaniach; nie obejmuje pełnej liczby ofiar deportacji Żydów, za które odpowiadał także szerszy aparat SS i RSHA. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Proces i wyrok
Po kapitulacji Niemiec Frank został ujęty przez wojska amerykańskie i wydany władzom czechosłowackim. Stanął przed Nadzwyczajnym Sądem Ludowym w Pradze; proces rozpoczął się 22 marca 1946 r. Oskarżono go o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości, w tym o odpowiedzialność za zagładę Lidic i Ležáków oraz za terror wobec ludności Protektoratu. Sąd uznał go za winnego i skazał na karę śmierci.
Wyrok wykonano 22 maja 1946 r. przez powieszenie na dziedzińcu więzienia na Pankrácu w Pradze, w obecności kilku tysięcy świadków. Ciało pochowano anonimowo na cmentarzu w Ďáblicach. Egzekucja Franka była jednym z najgłośniejszych powojennych rozliczeń zbrodni niemieckiej okupacji w Czechosłowacji.
Uwagi o niepewności: Dane w kartotece pochodzą z konsensusu trzech niezależnych raportów badawczych, uzupełnionego weryfikacją w źródłach instytucjonalnych. Daty formalnego wstąpienia do NSDAP i SS (1 listopada 1938 r.) odnoszą się do przystąpienia do struktur Rzeszy po aneksji Sudetów — wcześniej Frank działał w Partii Niemców Sudeckich. Szacunek liczby ofiar podano jako rząd wielkości: obejmuje różne kategorie ofiar terroru w Protektoracie, a odpowiedzialność za deportacje Żydów dzieli z szerszym aparatem SS. Przydział do Kręgu IV nie budził rozbieżności między źródłami. Nazwa sądu bywa w literaturze podawana jako „Nadzwyczajny Sąd Ludowy” lub „Sąd Narodowy” w Pradze.
